Ətirli təmizləyicilər evin havasında görünməz çirklənmə yarada bilər

Evdə təmizlik zamanı istifadə olunan ətirli məhsullar havaya gözlə görünməyən və ağciyərlərin dərin hissələrinə qədər çata bilən ultraxırda hissəciklər buraxa bilər. ABŞ-ın Purdue Universitetinin alimlərinin apardığı araşdırmaya görə, adi təmizləyici vasitələrdən ayrılan ətir maddələri qapalı məkanlardakı ozonla bir neçə dəqiqə ərzində reaksiyaya girərək çox kiçik hissəciklər yarada bilər. Tədqiqatçılar bu prosesin həm ənənəvi təmizləyici vasitələrdə, həm də bitki mənşəli və efir yağları əsasında hazırlanan məhsullarda müşahidə edildiyini müəyyənləşdiriblər. Bu isə məhsulun üzərində “təbii” ifadəsinin olmasının belə bu tip hava çirklənməsinin qarşısını mütləq almadığını göstərir.

Araşdırmaya rəhbərlik edən Purdue Universitetinin inşaat mühəndisliyi üzrə dosenti Brandon Burun sözlərinə görə, döşəmənin silinməsi, mətbəx səthlərinə sprey vurulması və digər adi təmizlik işləri milyardlarla, hətta trilyonlarla nanohissəciyin yaranmasına səbəb ola bilər.  Bu hissəciklər o qədər kiçikdir ki, onları görmək mümkün deyil və bir çox məişət hava keyfiyyəti monitorları da onları aşkar etmir. Nəticədə insanlar təmizlik zamanı belə hissəcikləri fərqinə varmadan nəfəsə çəkə bilərlər.

Brandon Burun qeyd edib ki, təmizləyici vasitələrin tərkibindəki ətir maddələrinin qapalı məkanlardakı ozonla reaksiyası nəticəsində yaranan hissəciklərin insanın tənəffüs sisteminə düşən ümumi dozası bəzi hallarda sıx avtomobil yolunun kənarında olmaqla müqayisə edilə və ya daha yüksək ola bilər.

Onun sözlərinə görə, bu zaman havada tüstü, toz və ya duman görünmür. Əksinə, otaq xoş qoxuya malik olduğu üçün insan havanın təmiz olduğunu düşünə bilər. Alimlər təmizləyici və dezinfeksiyaedici məhsulların qapalı məkan havasına təsirini COVID-19 pandemiyası dövründə araşdırmağa başlayıblar. Tədqiqatçılar bir çox məhsulun təmizlikdən sonra xoş və güclü qoxu yaratmaq məqsədilə yüksək konsentrasiyalı ətir maddələri ehtiva etdiyini müəyyən ediblər. Brandon Burun fikrincə, həqiqətən təmiz hava yüksək konsentrasiyalı sitrus meyvəsi qoxusu verməməlidir və ideal halda onun xüsusi qoxusu olmamalıdır.

Tədqiqatın diqqət çəkən məqamlarından biri də ətirli təmizləyicilərin istifadəsi zamanı havadakı terpenlərin miqdarının əhəmiyyətli dərəcədə artmasıdır. Terpenlər müxtəlif bitkilərin yaydığı kimyəvi birləşmələrdir. Məsələn, şam ağaclarında olan pinen, limon qoxusunu verən limonen, kəklikotunda olan timol və lavandada rast gəlinən linalool bu qrupa daxildir.

Təmizləyici vasitələrdən ayrılan bu maddələr səthlərdən və maye damcılarından havaya yayıldıqdan sonra ozonla reaksiyaya girə bilər. Tədqiqatçıların sözlərinə görə, təmizlik zamanı evin daxilində terpenlərin konsentrasiyası meşə mühitində adətən müşahidə edilən səviyyədən onlarla, hətta yüzlərlə dəfə yüksək ola bilər. Alimlər bu prosesi daha real şəraitdə araşdırmaq üçün Purdue Universitetinin kampusunda yaradılmış xüsusi “kiçik ev laboratoriyası”ndan istifadə ediblər. Burada işlək mətbəx, taxta döşəmə və hamam yerləşir. Bu quruluş tədqiqatçılara gündəlik məişət fəaliyyətləri zamanı havanın keyfiyyətini nəzarət olunan, lakin real şəraitə yaxın mühitdə öyrənməyə imkan verib. Təcrübələr zamanı həm ətirli ənənəvi maye təmizləyicilər, həm də bitki mənşəli maddələr ehtiva edən dezinfeksiyaedici spreylər və salfetlər sınaqdan keçirilib. Nəticələr göstərib ki, atmosferdə hissəciklərin yaranmasına səbəb olan kimyəvi reaksiyalar qapalı məkanlarda daha sürətli və daha yüksək konsentrasiyada baş verə bilər.

Tədqiqatın ən diqqətçəkən nəticələrindən biri hissəciklərin çox qısa müddətdə əmələ gəlməsidir. Havaya yayılan kimyəvi maddələr demək olar ki, dərhal reaksiyaya başlayıb.

Tədqiqatçılar bildiriblər ki, insan otağı təmizləməyi başa çatdırana qədər artıq çoxlu sayda nanohissəcik əmələ gələ və həmin hissəciklərin bir hissəsi nəfəs yolu ilə orqanizmə daxil ola bilər.  Ölçülən hissəciklərin əksəriyyətinin diametri 1-30 nanometr arasında olub. “Ultraxırda hissəciklər” adlandırılan bu zərrəciklər bir çox istehlakçı hava monitorlarının izlədiyi hissəciklərdən əhəmiyyətli dərəcədə kiçikdir. Kiçik ölçüləri onların tənəffüs yollarının müxtəlif hissələrinə, o cümlədən ağciyərlərin ən dərin nahiyələrinə qədər çatmasına imkan verə bilər. Tədqiqatçılar bu hissəciklərin qıcıqlanma və iltihabi proseslərə səbəb ola biləcəyini, bəzi hissəciklərin isə potensial olaraq qan dövranına keçə biləcəyini qeyd edirlər.

UV-C lampaları ilə birlikdə istifadə əlavə hissəciklər yarada bilər

Brandon Bur və Purdue Universitetinin professoru Ernest Bleçlinin daha yeni araşdırmasında ətirli təmizləyicilərin mikrobları məhv etmək üçün istifadə olunan uzaq ultrabənövşəyi (Far-UV-C) lampalarla birlikdə tətbiqinin nəticələri də araşdırılıb.

Bu lampalar havanı dezinfeksiya etmək üçün nəzərdə tutulsa da, onların oksigenlə qarşılıqlı təsiri ozonun yaranmasına səbəb ola bilər.  Model evdə aparılan təcrübələr zamanı lampaların işlədilməsi ozonun konsentrasiyasını milyardda 20-40 hissəyə qədər artırıb. Bu göstəricilər həmin vaxt açıq havada ölçülən səviyyələrlə müqayisə edilə biləcək, lakin bir qədər aşağı olub.

Əlavə yaranan ozonun ətirli təmizləyicilərdən havaya yayılan çoxsaylı terpenlərlə reaksiyası isə nanohissəciklərin əmələ gəlməsini daha da gücləndirib.

Mütəxəssislər məruz qalmanı azaltmaq üçün nə tövsiyə edir?

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, bu nəticələr səthlərdən zərərli mikroorqanizmlərin təmizlənməsinin əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, araşdırma gigiyenanı təmin etmək üçün görülən təmizlik işlərinin eyni zamanda qapalı məkan havasının tərkibinə görünməyən şəkildə təsir göstərə biləcəyini ortaya qoyur.

Mütəxəssislər belə hissəciklərə məruz qalmanı azaltmaq üçün bir sıra sadə tədbirləri tövsiyə edirlər:

• ətirsiz və ya az ətirli təmizləyici vasitələrdən istifadə etmək;

• eyni vaxtda çoxsaylı ətirli təmizləyici məhsullardan istifadəni məhdudlaşdırmaq;

• təmizlik zamanı pəncərələri açmaq və ya havalandırma sistemindən istifadə etməklə otağı yaxşı havalandırmaq;

• ozon yaradan avadanlıqlar, o cümlədən Far-UV-C lampaları işləyərkən ətirli təmizləyici vasitələrdən istifadə etməmək.

Araşdırma nəticələri Amerika Kimya Cəmiyyətinin (ACS) payız toplantısı çərçivəsində keçirilən “Sağlam qapalı məkanlar: mikrobiom və kimyanın əlaqələndirilməsi” simpoziumunda təqdim edilib. 

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, təmizlik səthlərdə virus və bakteriyaların aradan qaldırılması üçün vacib olsa da, bu proses zamanı gözlə görünməyən hava çirkləndiriciləri də yarana bilər.

mənbə: scitechdaily.com