ABŞ-ın Virciniya Texnologiya Universitetinin alimləri eyni miqdarda kalori, karbohidrat, yağ, zülal, su və duz ehtiva edən qidaların emal səviyyəsindən asılı olaraq orqanizmdə tamamilə fərqli reaksiyalar yarada biləcəyini müəyyən ediblər.
Tədqiqat göstərib ki, az emal olunmuş və ultraemal olunmuş qidalar qida tərkibi baxımından demək olar ki, eyni olsa da, orqanizmin onların qəbuluna metabolik və beyin səviyyəsində reaksiyası fərqlənir. Ultraemal olunmuş qidalar qəbul edildikdə orqanizm daha çox insulin ifraz edib, daha çox enerji sərf edib, lakin enerji mənbəyi kimi daha az karbohidrat yandırıb. Bundan əlavə, bu qidalar motivasiya və mükafat mexanizmlərində iştirak edən beyin bölgələrində də fərqli reaksiyalar yaradıb.
Nəticələr göstərir ki, qidanın emal səviyyəsi onun karbohidrat, yağ və zülal tərkibindən əlavə, orqanizmin və beynin qidaya reaksiyasına da təsir göstərə bilər. Bu, ultraemal olunmuş qidaların həddindən artıq qida qəbuluna və uzunmüddətli sağlamlıq problemlərinə necə töhfə verə bildiyini anlamaq üçün yeni istiqamətlər aça bilər.
Virciniya Texnologiya Universitetinin Fralin Biotibbi Tədqiqat İnstitutunun alimləri araşdırmanın nəticələrini oktyabrın 5-də Nature Metabolism jurnalında dərc ediblər.
Ultraemal olunmuş qidalar orta statistik amerikalının gündəlik qəbul etdiyi kalorilərin yarıdan çoxunu təşkil edir. Dünyanın müxtəlif ölkələrində də bu qidaların istehlakı artır. Onlar əsasən rahat istifadə, əlçatanlıq, münasib qiymət və yüksək dad cəlbediciliyi nəzərə alınaraq hazırlanır. Bu xüsusiyyətlər isə onların həddindən artıq qəbulunu asanlaşdıra bilər. Tədqiqatın rəhbəri, Fralin Biotibbi Tədqiqat İnstitutunun dosenti Alex DiFeliceantonio bildirib ki, əhali səviyyəsində aparılan araşdırmalarda çox miqdarda ultraemal olunmuş qida qəbul edən insanlarda piylənmə, ürək-damar problemləri, 2-ci tip diabet və bəzi psixi sağlamlıq göstəriciləri ilə bağlı mənfi nəticələrin daha çox müşahidə edildiyi görünür. Lakin yüksək dərəcədə emal olunmuş qidalarla xəstəliklər arasındakı əlaqənin hansı mexanizmlərlə yarandığı hələ tam aydın deyil.
Alimlər əvvəlcə belə bir sual üzərində dayanıb: əgər qidanın yağ, şəkər, lif və zülal kimi əsas xüsusiyyətləri eyni saxlanılarsa, yalnız emal səviyyəsinin dəyişdirilməsi orqanizmin reaksiyasına təsir edə bilərmi? Araşdırmaya 18–45 yaş arasında olan sağlam insanlar cəlb edilib. Ümumilikdə 57 nəfər tədqiqatda iştirak edib. Onlardan 32-si həm beyin fəaliyyətinin funksional maqnit-rezonans tomoqrafiyası (fMRT), həm də metabolik testlərdən keçib.
Hər bir iştirakçı müxtəlif günlərdə həm az emal olunmuş, həm də ultraemal olunmuş qidadan ibarət yemək qəbul edib. İki sınaq arasında ən azı üç gün fasilə olub. Bu yanaşma alimlərə eyni insanın hər iki qida növünə reaksiyasını müqayisə etməyə imkan verib. Metabolik təsirləri araşdırmaq üçün iştirakçılar gecə boyu ac qaldıqdan sonra laboratoriyaya gəliblər. Daha sonra enerji sərfiyyatını və maddələr mübadiləsini ölçmək üçün xüsusi metabolik kamerada yerləşdiriliblər. Bir saat sonra iştirakçılara 10 dəqiqə ərzində 300 kalorilik, qida tərkibi baxımından uyğunlaşdırılmış yeməklərdən biri verilib.
Yeməklərin emal səviyyəsini müəyyənləşdirmək üçün qidaları dörd kateqoriyaya ayıran NOVA təsnifatından istifadə olunub.
Ultraemal olunmuş yeməyə fıstıq yağı və mürəbbəli sendviçdən bir tikə, emal edilmiş hinduşka əti, tərəvəz çipsləri, peçenye, səhər yeməyi üçün dənli məhsul, hazır kartof püresi və az miqdarda su daxil edilib. Az emal olunmuş yemək isə dilimlənmiş banan, qurudulmuş zoğal, pendir və yumurtadan ibarət olub.
Tədqiqatın ilk müəllifi Zach Hutelin bildirib ki, iki yeməyin tərkibindəki karbohidrat, yağ, zülal, kalori, su və duz miqdarı 1 faizdən də az fərqlənib. Yəni qidaların üzərində qida dəyəri etiketi olsaydı, demək olar ki, eyni görünərdi. İştirakçılardan yeməkdən dərhal sonra qan nümunəsi götürülüb və növbəti üç saat ərzində daha altı dəfə bu proses təkrarlanıb. Alimlər insulin reaksiyası, enerji sərfiyyatı və karbohidratların parçalanması da daxil olmaqla yeməkdən sonrakı metabolik göstəriciləri ölçüblər.
Tədqiqatçılar bütün metabolik göstəricilər arasında fərq müşahidə etdiklərini bildiriblər. Ultraemal olunmuş qida qəbulundan sonra insulin reaksiyası daha güclü olub və qanda şəkərin səviyyəsi bir qədər daha yüksək olaraq daha uzun müddət qalıb. Uzun müddət yüksək qan şəkəri səviyyəsi diabet kimi xəstəliklərin inkişaf riskini artıra bilər.
Alimlər yalnız maddələr mübadiləsini deyil, beynin qidaya reaksiyasını da araşdırıblar. Ayrı bir gündə iştirakçılar funksional MRT müayinəsindən keçərkən qida şəkillərinə baxıblar. Şəkillərdə qida tərkibi baxımından uyğunlaşdırılmış həm yüksək dərəcədə emal olunmuş, həm də az emal olunmuş məhsullar göstərilib. Metabolik testlər zamanı iştirakçılara verilən bəzi qidalar da bu şəkillər arasında yer alıb. İştirakçılardan hər bir qidaya görə nə qədər pul ödəməyə hazır olduqlarını bildirmələri də istənilib. Bu, alimlərə insanların qidaya verdiyi subyektiv dəyəri beyin fəaliyyəti ilə müqayisə etməyə imkan verib. Ən diqqətçəkən nəticələrdən biri beynin öyrənmə, motivasiya və mükafat mexanizmlərində iştirak edən ventral striatum və nucleus accumbens bölgələri ilə bağlı olub. İştirakçıların hər iki qida növündən sonra karbohidratları enerji üçün istifadə etmə xüsusiyyətlərindəki fərqlər onların qida şəkillərinə baxarkən beyin fəaliyyətində müşahidə olunan fərqlərlə əlaqəli olub. Bununla belə, iştirakçılar ultraemal olunmuş və ya az emal olunmuş qidalardan hər hansı birinə daha çox pul ödəmək istədiklərini bildirməyiblər. Buna görə də alimlər müşahidə olunan beyin fərqlərinin qidaya verilən şüurlu üstünlüklə deyil, emal səviyyəsinin yaratdığı metabolik dəyişikliklərlə əlaqəli ola biləcəyini düşünürlər.
Tədqiqatın əsas əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, alimlər qidaların sağlamlığa təsirini yalnız onların kalorisi, yağ, zülal və karbohidrat miqdarı ilə izah etməyin kifayət etməyə biləcəyini göstəriblər.
Bununla belə, tədqiqatçılar nəticələrin daha geniş qruplarda təsdiqlənməsinə ehtiyac olduğunu vurğulayırlar. Araşdırmada yalnız bir cüt 300 kalorilik yemək müqayisə edilib və iştirakçılar gənc, sağlam insanlardan ibarət olub. Gələcək tədqiqatlarda müxtəlif yaş və sağlamlıq qruplarının, daha böyük porsiyaların, daha uzun müşahidə müddətlərinin və müxtəlif az emal olunmuş və ultraemal olunmuş qida cütlərinin araşdırılması planlaşdırılır.
Bundan başqa, hər iki yeməkdə zülal miqdarı eyni olsa da, zülal mənbələri fərqli olub və bu amil nəticələrə təsir göstərmiş ola bilər. Ultraemal olunmuş yeməkdə daha çox qida əlavəsi də olub. Tədqiqatda ümumi lif miqdarı ölçülsə də, qidaların fiziki və kimyəvi strukturları ayrıca qiymətləndirilməyib.
DiFeliceantonio bildirib ki, növbəti mərhələdə alimlər kommersiya məqsədli qida əlavələri və konkret emal mərhələləri kimi hansı amillərin fərqli metabolik reaksiyalara səbəb olduğunu araşdırmaq istəyirlər.
Beləliklə, eyni kaloriyə və demək olar ki, eyni qida tərkibinə malik iki yemək belə orqanizmdə eyni reaksiyanı yaratmaya bilər. Yeni araşdırma qidanın necə emal edildiyinin də onun orqanizm və beyin tərəfindən necə qəbul olunmasında mühüm rol oynaya biləcəyinə işarə edir.
mənbə: medicalxpress.com
Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.