Alimlər hüceyrə nüvəsini əhatə edən və genetik materialı qoruyan mikroskopik keçidlərin necə fəaliyyət göstərdiyi ilə bağlı uzun illərdir cavabı axtarılan suallardan birini aydınlaşdırıblar. Yeni araşdırma göstərib ki, bu keçidlərdəki zülal maneəsi sərt və sabit quruluşa malik deyil, əksinə, daim hərəkətdə olan mayeyəbənzər vəziyyətdə qalır. Almaniyanın Yohannes Qutenberq Maynts Universitetinin tədqiqatçıları müəyyən ediblər ki, hüceyrə nüvəsinin membranında yerləşən nüvə məsamələri maddələrin nüvəyə daxil olmasını və oradan çıxmasını tənzimləyən mürəkkəb bioloji filtr rolunu oynayır.
Hər dəqiqə on minlərlə molekul bu mikroskopik keçidlərdən istifadə edir. Nüvə məsamələri bəzi molekulların hüceyrə nüvəsinə daxil olmasına və ya onu tərk etməsinə imkan verir, digərlərinin isə keçidini məhdudlaşdırır. Alimlər bu strukturların mövcudluğunu və quruluşunu uzun müddətdir bilsələr də, onların daxilindəki zülal maneəsinin necə işlədiyi indiyədək tam aydın deyildi. Əsas sual bu maneənin sərt baryer, yoxsa daim dəyişən mayeyəbənzər quruluş olması ilə bağlı idi. Çinin Uhan Universitetinin professoru, tədqiqatın əsas müəlliflərindən biri Miao Yu bildirib ki, nüvə məsamələri genomu qoruduğuna və hüceyrə nüvəsi ilə sitoplazma arasında bütün maddə mübadiləsini tənzimlədiyinə görə insan hüceyrəsinin ən vacib molekulyar sistemlərindən biridir. Frankfurt-Mayndə yerləşən Maks Plank Biofizika İnstitutunun (Max Planck Institute for Biophysics) tədqiqatçısı Maziar Heydari isə bu sistemin eyni zamanda ən mürəkkəb molekulyar strukturlardan biri olduğunu vurğulayıb.
Tədqiqatçılar üçün əsas çətinlik nüvə məsamələrini təşkil edən zülalların canlı hüceyrədən kənarda fərqli davranış nümayiş etdirməsi idi. Əvvəlki laboratoriya təcrübələrində təcrid olunmuş zülalların dartılmış zəncirlər, mayeyəbənzər damcılar və hətta jeleyə bənzər qatı gel strukturları əmələ gətirdiyi müşahidə olunmuşdu. Bəzi hallarda isə zülallar tamamilə bərk çöküntülərə çevrilmişdi. Lakin bu müşahidələr canlı hüceyrənin daxilində, minlərlə molekulyar qarşılıqlı təsirin baş verdiyi nüvə məsamələrində zülal maneəsinin necə davrandığını müəyyən etməyə imkan vermirdi. Bu suala cavab tapmaq üçün Yohannes Qutenberq Maynts Universitetinin professoru Edvard Lemkenin rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu canlı hüceyrələrin nüvə məsamələrində yerləşən zülallara flüoresan boya molekulları birləşdirib. Bu üsul alimlərə zülalların hərəkətini izləməyə və maneənin nə dərəcədə çevik olduğunu müəyyənləşdirməyə imkan verib.
İki saat davam edən müşahidələr zamanı zülalların sürətlə hərəkət etdiyi qeydə alınıb. Nəticələr nüvə məsamələrinin daxili hissəsindəki zülal maneəsinin bərk deyil, mayeyəbənzər vəziyyətdə olduğunu göstərib. Tədqiqatın rəhbərlərindən olan professor Edvard Lemke bildirib ki, alimlər ilk dəfə canlı hüceyrənin nüvə məsamələrindəki nanokanallar daxilində zülalların təbii hərəkət dinamikasını ölçə və bu mühitin mayeyəbənzər xüsusiyyət daşıdığını sübut edə biliblər.
Tədqiqatın növbəti mərhələsində alimlər canlı hüceyrələrdə əldə olunan nəticələri sınaq borusunda təcrid edilmiş zülallarla müqayisə ediblər. Məlum olub ki, laboratoriya şəraitində təcrid edilmiş zülal strukturları təxminən iki saat ərzində jeleyə bənzər gelə, bəzi hallarda isə daha sərt bərk maddələrə çevrilir. Bu çöküntülərin bir qismi Alzheimer və Parkinson kimi neyrodegenerativ xəstəliklərlə əlaqələndirilən zülal yığıntılarına bənzəyir. Lakin canlı hüceyrələrdə eyni müddət ərzində zülal maneəsi öz çevikliyini qoruyub saxlayır. Bu fərq alimləri hüceyrə daxilində zülalların hərəkətli qalmasını təmin edən əlavə mexanizmlərin mövcudluğunu araşdırmağa sövq edib. Tədqiqatçılar bu prosesdə mühüm rol oynayan iki komponent müəyyən ediblər.
Birincisi, nüvə məsamələri vasitəsilə molekulların daşınmasında iştirak edən nəqliyyat reseptorlarıdır. İkincisi isə qlikozilləşmə prosesidir. Bu proses zamanı zülallara şəkər qrupları birləşir və onların bir-birinə həddindən artıq yapışmasının qarşısı alınır.
Alimlər hər iki komponenti laboratoriya modelinə əlavə etdikdə zülalların hərəkətliliyinin canlı hüceyrələrdə müşahidə olunan səviyyəyə yaxınlaşdığını görüblər.
Yeni araşdırma nüvə məsamələri ilə bağlı başqa bir elmi sualın da cavablandırılmasına kömək edib. Söhbət molekulların bu mikroskopik kanallardan keçərkən hansı istiqamətdə hərəkət etməsindən gedir. Adi boru və ya çay sistemlərində axın, əsasən, mərkəz hissədə daha sürətli, kənarlarda isə daha zəif olur. Lakin əvvəlki tədqiqatlar nüvə məsamələrində bunun əksinə, molekulların əsasən kanalın kənarları boyunca hərəkət etdiyini göstərmişdi. Bu fərqi izah etmək üçün irəli sürülən ehtimallardan biri məsamənin mərkəzində xüsusi bioloji strukturun, yaxud tıxac rolunu oynayan bir quruluşun yerləşməsi və molekulları kənarlara yönəltməsi idi. Gerhard Hummerin rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu bu ehtimalı yoxlamaq üçün indiyədək hazırlanmış ən əhatəli nüvə məsaməsi simulyasiya modellərindən birindən istifadə edib. Modelə Maynts Universitetində aparılan təcrübələrdən əldə edilmiş məlumatlar, o cümlədən zülal maneəsini təşkil edən zülallar arasındakı qarşılıqlı əlaqələrin xüsusiyyətləri daxil edilib. Simulyasiyaların nəticələri molekulların əsas hərəkət marşrutunun nüvə məsamələrinin kənarları boyunca yerləşdiyini təsdiqləyib. Hesablamalar göstərib ki, bu xüsusiyyətin meydana çıxması üçün məsamənin mərkəzində əlavə bioloji maneənin və ya tıxacın olması vacib deyil. Başqa sözlə, molekulların bu istiqamətdə hərəkəti məsamənin fiziki və kimyəvi xüsusiyyətləri ilə izah oluna bilər.
Professor Gerhard Hummer bildirib ki, bu qədər mürəkkəb hesablamaların aparılması Avropanın Yüliş Tədqiqat Mərkəzində yerləşən ilk eksamiqyaslı superkompüter JUPITER-in imkanları sayəsində mümkün olub. Təcrübələr və kompüter simulyasiyaları nüvə məsamələrinin molekulların hərəkətini tənzimləyərkən çevik zülal maneəsini necə qoruduğuna dair daha aydın təsəvvür yaradıb. Alimlərin fikrincə, əldə olunan nəticələr normal şəraitdə çevik vəziyyətdə qalmalı olan zülalların hansı səbəbdən bəzən bərkiyərək hüceyrələrdə çöküntülər əmələ gətirdiyini araşdırmaq üçün də yeni imkanlar yarada bilər. Bu proses Alzheimer və Parkinson kimi neyrodegenerativ xəstəliklərin inkişafı ilə əlaqəli zülal yığıntılarının formalaşmasında mühüm rol oynayır.
mənbə: scitechdaily.com





Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.