Qeyri-müəyyən vəziyyətlərdə əhəmiyyətsiz vizual məlumatlar qərarverməyə mane olur – beyin araşdırması

İnsan beyninin qərar qəbul edərkən hansı məlumatlara üstünlük verdiyi ilə bağlı yeni araşdırma maraqlı nəticələr ortaya qoyub. Alimlər müəyyən ediblər ki, hansı qaydanın tətbiq olunacağı bəlli olmadıqda beyin əhəmiyyətsiz vizual məlumatları da nəzərə almağa başlayır və bu, qərarların səhv verilməsi ehtimalını artırır.

Koqnitiv çeviklik – vəziyyət dəyişdikdə düşüncə və davranış tərzini uyğunlaşdırmaq bacarığı – yaş artdıqca tədricən zəifləyə bilər. Bu xüsusiyyət Alzheimer xəstəliyi, Parkinson xəstəliyi, şizofreniya və maddə istifadəsi ilə bağlı bəzi pozuntularda da müşahidə olunur. Koqnitiv çevikliyin mühüm komponentlərindən biri müxtəlif tapşırıqlar arasında keçid edərkən diqqəti qorumaq və diqqəti yayındıran məlumatlara aldanmamaqdır.

ABŞ-ın Çikaqo Universitetinin tədqiqatçıları insanların və meymunların iştirakı ilə apardıqları araşdırmada tapşırığın qaydaları qəfil dəyişdikdə beynin mövcud məlumatları necə emal etdiyini araşdırıblar. Nature Neuroscience jurnalında dərc olunan nəticələr göstərib ki, qeyri-müəyyənlik artdıqca əhəmiyyətsiz vizual xüsusiyyətlərin qərarverməyə müdaxilə etməsi ehtimalı da yüksəlir. Tədqiqatın həmmüəlliflərindən Cheng Xue bildirib ki, hətta sağlam gənclər belə eyni vaxtda bir neçə tapşırıq yerinə yetirdikdə çətinlik çəkirlər. Tapşırıq dəyişdirildikdən dərhal sonra insanların daha yavaş və daha çox səhvlə işləməsi psixologiyada uzun illərdir məlumdur. Lakin bu səhvlərin beyində hansı mexanizmlə yarandığı tam aydın deyildi.

Tədqiqatçılar insanların və meymunların vizual tapşırıqları yerinə yetirdiyi təcrübələr aparıblar. İştirakçılara müxtəlif şəkillər göstərilib və onlardan görüntünün müəyyən bir xüsusiyyətinə diqqət yetirmələri, digər xüsusiyyəti isə nəzərə almamaları tələb olunub. Təcrübə zamanı hansı vizual xüsusiyyətin əsas olduğu dəyişdirilib. Buna görə iştirakçılar hər dəfə hansı qaydanın tətbiq olunduğunu müəyyənləşdirməli olublar. Gözlənildiyi kimi, tapşırıq dəyişdikdə həm insanlar, həm də meymunlar daha çox səhv ediblər. Tədqiqatçılar bu səhvlərin səbəbini müəyyənləşdirmək üçün əvvəlcə meymunların davranışlarını təqlid edən süni intellekt modeli hazırlayıblar. Modelə yalnız düzgün cavabları öyrətmək əvəzinə, heyvanların real seçimlərini və səhvlərini də təkrarlamaq öyrədilib. Daha sonra tədqiqatçılar düzgün qərarlar verən ikinci model hazırlayaraq iki sistemi müqayisə ediblər.

Modelin təhlili göstərib ki, tapşırıq dəyişdirilərkən yaranan səhvlərin əsas səbəblərindən biri tapşırıq üçün əhəmiyyətsiz məlumatların vacib məlumatlara müdaxilə etməsidir. Xue bunu belə izah edib: insan hansı qaydanın tətbiq olunduğundan əmin olmadıqda beyin normalda nəzərə almamalı olduğu məlumatı da yadda saxlayır. Məsələn, görüntüdə iki fərqli xüsusiyyət varsa və onlardan yalnız biri qərar üçün əhəmiyyətlidirsə, qeyri-müəyyənlik zamanı digər xüsusiyyət də beynin emal prosesinə daxil ola bilər. Nəticədə əhəmiyyətsiz məlumat vacib məlumatı "kölgədə qoyur" və qərarı müəyyən istiqamətə yönəldir.

Tədqiqatçılar bu hadisəni "xüsusiyyət müdaxiləsi" (feature interference) adlandırıblar.

Araşdırmanın ən maraqlı nəticələrindən biri səhvlərin təsadüfi xarakter daşımamasıdır. Alimlər müəyyən ediblər ki, qayda ilə bağlı qeyri-müəyyənlik zamanı insanlar əslində nəzərə almamaları tələb olunan xüsusiyyəti daha yaxşı xatırlayırlar. Həmin əhəmiyyətsiz xüsusiyyətin dəyəri onların seçimlərini də müəyyən istiqamətə yönəldir. Tədqiqatçılar bunu heyvanların beyin fəaliyyətini izləyərək də təsdiqləyiblər. Beynin görmə məlumatlarının ilkin emal mərhələsi olan V1 korteksində normalda bir xüsusiyyət haqqında məlumat daşıyan neyron siqnallarından digər xüsusiyyət haqqında məlumatı da müəyyən etmək mümkün olub. Bundan əlavə, heyvanların V1 bölgəsindəki müəyyən neyron fəaliyyətinə kiçik müdaxilələr edildikdə onların qərarları modelin əvvəlcədən proqnozlaşdırdığı istiqamətdə dəyişib.

Nəticələr göstərir ki, qeyri-müəyyənlik zamanı yaranan səhvlər mütləq diqqətin və ya zehni resursların çatışmazlığından qaynaqlanmır.  Əksinə, problem beynin müxtəlif vizual xüsusiyyətləri tamamilə ayrı şəkildə təmsil edə bilməməsi ilə bağlı ola bilər. Bu məlumatların beyindəki təsvirləri bir-birindən tam müstəqil deyil və biri digərinə "sızaraq" qərara təsir göstərə bilər. Bu mexanizm xüsusilə tapşırıq və ya qayda qəfil dəyişdikdə özünü daha aydın göstərir. 

Tədqiqatın müəllifləri hesab edirlər ki, əldə olunan nəticələr koqnitiv çevikliyin pozulduğu psixi və neyrodegenerativ xəstəliklərin daha yaxşı öyrənilməsinə imkan yarada bilər.

Alimlərə görə, əgər müxtəlif xəstəliklər beyində özünəməxsus səhv nümunələri yaradırsa, gələcəkdə bu nümunələr müəyyən xəstəliklərin daha erkən aşkarlanması və daha məqsədyönlü müalicə üsullarının hazırlanması üçün istifadə oluna bilər.

Xue qeyd edib ki, bu nəticə gündəlik həyatda bir tapşırıqdan digərinə keçərkən insanların niyə bəzən çətinlik çəkdiyini də izah edə bilər. Belə hallarda problem iradənin və ya intizamın zəifliyi deyil, beynin yeni tapşırığa keçid zamanı yanlış məlumatdan istifadə etməyə meylli olması ola bilər.

Tədqiqatçılar gələcək araşdırmalarda müxtəlif neyropsixiatrik xəstəliklər üçün xarakterik ola biləcək "xüsusiyyət müdaxiləsi" nümunələrini müəyyənləşdirməyi planlaşdırırlar.

Onların məqsədi bu səhv nümunələrinin konkret xəstəliklər üçün bir növ "bioloji iz" və ya göstərici kimi istifadə edilə bilib-bilməyəcəyini araşdırmaqdır.

mənbə: medicalxpress.com