Erkək siçovullar üzərində aparılan tədqiqat göstərib ki, testosteronun 30 gün ərzində tətbiqi beyində yeni yaranan hüceyrələrin sağ qalmasını artırır. Lakin hormonun yalnız ilk 15 gündə verilməsi eyni nəticəni yaratmayıb. Alimlər hesab edirlər ki, testosteronun təsir vaxtı yeni sinir hüceyrələrinin qorunmasında mühüm rol oynaya bilər. Yetkin beyində neyrogenez yeni neyronların yaranması prosesidir. Yeni əmələ gələn hüceyrələr bölünür, beynin müəyyən bölgələrinə miqrasiya edir və daha sonra yetkin sinir hüceyrələrinə çevrilirlər. Alimlər müşahidə ediblər ki, testosterona uzunmüddətli məruz qalma yetkin beynin yaddaş və öyrənmə üçün mühüm olan hipokamp nahiyəsində neyrogenezi təşviq edə bilər. Bununla belə, yeni neyronların sağ qalmasını yaxşılaşdırmaq üçün testosteronun sinir hüceyrələrinin inkişafının məhz hansı mərhələsində təsir göstərməli olduğu indiyədək aydın deyildi. Bu suala cavab tapmaq məqsədilə aparılan yeni tədqiqatda testosteronun yetkin beyində yeni yaranan hüceyrələrin sağ qalmasına necə kömək etdiyi araşdırılıb.
Tədqiqatın əsas diqqət mərkəzində iki məsələ dayanıb: testosteronun hansı dövrdə təsir göstərməsi vacibdir və bu təsir nə qədər davam etməlidir? Testosteronun təsirini digər amillərdən ayırmaq üçün tədqiqatçılar siçovulları kastrasiya edərək onların təbii testosteron mənbəyini aradan qaldırıblar. Daha sonra heyvanlara hər gün testosteron və ya nəzarət qrupu üçün küncüt yağı inyeksiyaları vurulub. İnyeksiyalar bromodeoksiuridinin (BrdU) ilkin tətbiqindən sonra üç fərqli müddətdə həyata keçirilib: 1–30-cu günlərdə, 1–15-ci günlərdə və ya 16–30-cu günlərdə. BrdU timidinin nukleozid analoqu olan sintetik maddədir. O, bölünən yeni hüceyrələrə daxil olur və kimyəvi marker kimi fəaliyyət göstərərək tədqiqatçılara həmin hüceyrələri izləməyə imkan verir. Nəticələr göstərib ki, 30 gün ərzində hər gün testosteron qəbul edən siçovulların hipokampının alt bölgəsi olan dişli qırışın bütün sahəsində sağ qalan yeni beyin hüceyrələrinin sayı əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Testosteronun yalnız 15 gün ərzində — istər hüceyrə bölünməsinin ilkin, istərsə də sonrakı mərhələsində — verilməsi isə həmin bölgənin ümumi sahəsində hüceyrələrin sağ qalmasını artırmaq üçün kifayət etməyib.
Tədqiqatın nəticələri Neuroscience jurnalında dərc olunub.
Yeni yaranan beyin hüceyrələri yaşlı hüceyrələrlə müqayisədə daha çevik və aktiv olur. Bu xüsusiyyət onlara məkan öyrənməsi, yaddaş və koqnitiv çeviklik baxımından müəyyən üstünlük verə bilər. Yetkin beyində hipokampın dişli qırış nahiyəsində yeni sinir hüceyrələri yaranmağa davam edir. Əgər alimlər bu hüceyrələrin sağ qalmasına kömək edə bilsələr, bu, yaddaşın qorunması və ya Alsheymer xəstəliyi kimi neyrodegenerativ xəstəliklərin müalicəsi üçün yeni imkanlar yarada bilər. Kişilərdə testosteronun səviyyəsi yaş artdıqca təbii olaraq azalır. Bu dəyişiklik yaddaş zəifləməsi və demensiya riskinin yüksəlməsi ilə əlaqələndirilib. Əvvəlki tədqiqatlar testosteronun yeni beyin hüceyrələrinin ilkin yaranmasını mütləq artırmadığını, lakin onların məhv olmasının qarşısını almağa kömək edə biləcəyini irəli sürüb. Bununla belə, bu fikir elmi ictimaiyyətdə birmənalı qəbul edilməyib. Müxtəlif tədqiqatlarda fərqli nəticələr əldə olunub və bu fərqlərin bir səbəbi testosteronun hüceyrələrin inkişafının hansı mərhələsində tətbiq edilməsi ola bilər. Əvvəlki nəticələr arasındakı ziddiyyətləri aydınlaşdırmaq üçün tədqiqatçılar 30 günlük fasiləsiz testosteron müalicəsini iki qısamüddətli müdaxilə ilə müqayisə ediblər. Bu müdaxilələrdən biri hüceyrələrin inkişafının ilkin mərhələsini — 1–15-ci günləri, digəri isə sonrakı mərhələni — 16–30-cu günləri əhatə edib. Tədqiqatçılar testosteron səviyyəsinə dəqiq nəzarət edə biliblər. Əməliyyatdan 11 gün sonra hər siçovula bir dəfə BrdU inyeksiyası vurulub.
Hormonun təsir müddətinin və vaxtının nəticələrə təsirini müqayisə etmək üçün heyvanlar hər birində altı-səkkiz siçovul olmaqla altı qrupa bölünüblər. Hər müalicə sxemi çərçivəsində heyvanlara gündəlik testosteron və ya nəzarət məqsədilə küncüt yağı verilib. Tam müalicə qrupları BrdU inyeksiyasından sonra bütün 30 gün ərzində inyeksiya alıblar. Erkən müalicə qruplarında inyeksiyalar yalnız ilk 15 gündə, gec müalicə qruplarında isə son 15 gündə aparılıb. 31-ci gündə tədqiqatçılar mikroskop vasitəsilə sağ qalan, markerlə işarələnmiş hüceyrələri sayıb və onların neçəsinin neyronlara çevrildiyini müəyyənləşdiriblər.
Eksperimentin nəticələri göstərib ki, bir ay ərzində testosteron qəbul etmək, eləcə də hormonun 16–30-cu günlərdə tətbiqi hipokampın arxa hissəsində yerləşən dişli qırışın dorsal nahiyəsində sağ qalan hüceyrələrin sayını artırıb. Hüceyrələrin inkişafının son mərhələsində testosterona məruz qalma 30 günlük müalicə qədər effektiv olub. Bunun əksinə, testosteronun yalnız 1–15-ci günlərdə tətbiqi yekun qiymətləndirmə zamanı statistik baxımdan aşkar edilə bilən fayda göstərməyib. Testosteronun qoruyucu təsiri hipokampın dorsal hissəsi ilə məhdudlaşıb. Hormonun stress və narahatlıqla sıx əlaqəli olan dişli qırışın ön hissəsində əhəmiyyətli təsiri müşahidə edilməyib. BrdU ilə işarələnmiş hüceyrələrin təxminən 85 faizi neyronlara çevrilib. Testosteron bu göstəricini dəyişməyib. Bu nəticə hormonun hüceyrələrin hansı növə çevrilməsinə təsir göstərməkdənsə, yeni hüceyrələrin sağ qalmasına kömək etdiyini göstərir.
Tədqiqatın nəticələri gələcəkdə araşdırılmağa dəyər bir ehtimalı ortaya qoyur: hormon əsaslı müalicələr yeni yaranan neyronların sağ qalmasını dəstəkləyə və uzunmüddətli perspektivdə neyrodegenerativ xəstəliklərin müalicəsinə töhfə verə bilər.
Tədqiqatçılar gələcək araşdırmalarda testosteronun neyronların yetişməsinin sonrakı mərhələlərində onların sağ qalmasını yaxşılaşdıran molekulyar mexanizmlərin öyrənilməsini tövsiyə edirlər.
mənbə: medicalxpress.com
Şərhlər
Hələ təsdiqlənmiş şərh yoxdur.
Şərh yazın
Şərh yazmaq üçün hesabınıza daxil olun və e-poçtunuzu təsdiqləyin.