Alimlər daşqınlar və quraqlıqlar arasındakı qlobal əlaqəni aşkar ediblər

Yeni tədqiqat: El Ninyo və La Ninya dünyanın müxtəlif bölgələrində eyni vaxtda daşqın və quraqlıqlara səbəb olur

Araşdırmaya görə, bu iqlim dövrləri gücləndikdə bir-birindən minlərlə kilometr uzaqda yerləşən bölgələr eyni vaxtda ya qeyri-adi dərəcədə rütubətli, ya da təhlükəli səviyyədə quraq şəraitlə üzləşə bilir. Alimlər həmçinin təxminən on il əvvəl qlobal miqyasda mühüm dəyişiklik baş verdiyini müəyyənləşdiriblər: son illərdə quraqlıq halları daşqınlardan daha çox müşahidə olunmağa başlayıb.
Bu nəticələr göstərir ki, su böhranları ayrı-ayrı regionların problemi deyil, planet miqyasında bir-biri ilə əlaqəli proseslərin tərkib hissəsidir.

Daşqınlar və quraqlıqlar təsadüfi baş vermir

Araşdırma ABŞ-ın Ostindəki Texas Universitetinin alimləri tərəfindən aparılıb. Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, son 20 il ərzində ekvatorial Sakit okeanda müşahidə olunan və El Ninyo ilə La Ninya hadisələrini özündə birləşdirən ENSO (El Ninyo-Cənub Tərəddüdü) qlobal su ehtiyatlarında baş verən ekstremal dəyişikliklərin əsas səbəbi olub. Alimlər müəyyən ediblər ki, ENSO dünyanın müxtəlif qitələrində eyni vaxtda anomal rütubətli və ya quraq şəraitin yaranmasına səbəb olur.

Niyə bu əlaqə vacibdir?

Tədqiqat müəlliflərindən biri, geologiya üzrə professor Bridcet Skenlonun sözlərinə görə, bu qlobal əlaqələrin başa düşülməsi praktik əhəmiyyət daşıyır. Əgər dünyanın bir neçə bölgəsində eyni vaxtda quraqlıq baş verirsə, bu:

·        su ehtiyatlarına;

·        kənd təsərrüfatına;

·        ərzaq istehsalına;

·        beynəlxalq ərzaq ticarətinə;

·        humanitar yardım planlamasına birbaşa təsir göstərir. Başqa sözlə, bir bölgədə yaranan su problemi qlobal iqtisadi və sosial nəticələr doğura bilər.

Alimlər Yer kürəsindəki bütün su ehtiyatlarını araşdırıblar

Tədqiqat zamanı "ümumi su ehtiyatı" göstəricisi əsas meyar kimi götürülüb.“Ümumi su ehtiyatı” anlayışına daxildir:
çaylar və göllər;
qar və buz örtüyü;
torpaq nəmi;
yeraltı sular.
Beləliklə, alimlər yalnız yağıntını deyil, suyun bütün formalarını birlikdə qiymətləndiriblər. Araşdırmanın rəhbəri Əşrəf Rateb bildirib ki, əvvəlki tədqiqatlar əsasən daşqın və quraqlıqların sayını və ya gücünü ölçürdü. Yeni yanaşma isə ekstremal hadisələrin müxtəlif bölgələr arasında necə əlaqələndiyini araşdırmağa imkan verib.

Peyklər görünməyən dəyişiklikləri üzə çıxarıb

Alimlər NASA-nın GRACE Mission və GRACE Follow-On peyklərinin məlumatlarından istifadə ediblər. Bu peyklər Yer kürəsinin cazibə qüvvəsindəki kiçik dəyişiklikləri ölçərək böyük ərazilərdə su kütləsinin artıb-azalmasını müəyyən edə bilir.
Tədqiqatda:

·        region üzrə su ehtiyatının 90-cı faiz göstəricisini aşması "rütubətli ekstremum";

·        10-cu faiz göstəricisindən aşağı düşməsi isə "quraq ekstremum" kimi qiymətləndirilib.

Müxtəlif qitələrdə eyni vaxtda baş verən hadisələr

Araşdırma bir sıra maraqlı nümunələri ortaya çıxarıb.

·        2000-ci illərin ortalarında El Ninyo dövründə Cənubi Afrikada ciddi quraqlıq müşahidə olunub.

·        2015–2016-cı illərdə baş verən El Ninyo hadisəsi Amazon hövzəsində güclü quraqlıqla əlaqələndirilib.

2010–2011-ci illərdəki La Ninya hadisəsi zamanı Avstraliyada; Braziliyanın cənub-şərqində; Cənubi Afrikada qeyri-adi dərəcədə güclü yağıntılar və rütubətli şərait qeydə alınıb.

2011-ci ildən sonra dünya dəyişib

Araşdırmanın ən diqqətçəkən nəticələrindən biri də 2011–2012-ci illər ətrafında baş vermiş qlobal dəyişiklik olub. Alimlərin hesablamalarına görə:
2011-ci ilə qədər rütubətli ekstremumlar daha üstünlük təşkil edirdi. 2012-ci ildən sonra isə quraq ekstremumlar daha çox müşahidə olunmağa başlayıb. Tədqiqatçılar bunu Sakit okeanda uzunmüddətli iqlim dəyişkənliyi ilə əlaqələndirirlər.

Su qıtlığından daha böyük problem: ekstremalları idarə etmək

Tədqiqat müəlliflərindən Bridcet Skenlon hesab edir ki, cəmiyyət su problemlərinə yanaşmasını dəyişməlidir. Onun fikrincə, əsas məsələ yalnız su çatışmazlığı deyil, suyun həddindən artıq çoxluğu ilə həddindən artıq azlığı arasında baş verən kəskin dəyişikliklərdir. Alim qeyd edir: “Biz tez-tez dünyanın sudan məhrum olduğu barədə fikirlər eşidirik. Əslində isə əsas məsələ suyun tükənməsi deyil, ekstremal vəziyyətlərin idarə olunmasıdır. Bu isə tamamilə fərqli yanaşma tələb edir.”
 Araşdırma göstərir ki, daşqın və quraqlıqlar artıq lokal hadisələr kimi deyil, qlobal iqlim sisteminin bir-biri ilə əlaqəli nəticələri kimi qiymətləndirilməlidir. Bu isə gələcəkdə su ehtiyatlarının idarə olunması, kənd təsərrüfatı və iqlimə uyğunlaşma strategiyalarının yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri edir.

Mənbə:sciencedaily.com