Alimlər kəllə sümüyünün daxilində gizli “immun orqan” aşkar ediblər

ABŞ-ın Sent-Luis şəhərindəki Vaşinqton Universitetinin alimləri kəllə sümüyünün sümük iliyində limfa düyünlərinə bənzər, beynin müdafiəsində mühüm rol oynayan xüsusi immun strukturlar müəyyən ediblər. Uzun illər ərzində beynin immun sistemindən böyük ölçüdə ayrı fəaliyyət göstərdiyi düşünülüb. Lakin Washington University School of Medicine in St. Louis alimləri siçanların kəllə sümüyünün sümük iliyində limfa düyünlərinə bənzər strukturlar aşkar ediblər. Bu strukturlar beyin xərçənginə sürətlə reaksiya göstərir və anormal hüceyrələrin mövcudluğu barədə siqnallar daha uzaqdakı limfa düyünlərinə çatmazdan əvvəl immun cavabın formalaşmasında iştirak edir. Tədqiqatçılar insan kəlləsinin sümük iliyində də buna bənzər immun hüceyrələrin olduğuna dair sübutlar əldə ediblər.

Nəticələr beynin immun sistemi ilə birbaşa əlaqədə olduğunu göstərən getdikcə artan elmi dəlilləri genişləndirir və beynin müdafiəsində iştirak edən xüsusi immun mərkəzlərinin qoruduqları orqanın qeyri-adi dərəcədə yaxınlığında yerləşdiyini göstərir.

Tədqiqat avqustun 19-da Nature jurnalında dərc olunub və sümük toxumasının daxilində bu tip immun mərkəzlərin ilk dəfə müəyyən edilməsi kimi qiymətləndirilir.

Tədqiqatın baş müəllifi, Vaşinqton Universitetinin Tibb fakültəsinin patologiya və immunologiya üzrə professoru, BJC tədqiqatçısı Conatan Kipnis bildirib ki, kəllə sümüyünün sümük iliyi yalnız struktur dayaq funksiyası daşımır, həm də beynə xas immun cavabların formalaşmasında iştirak edən əvvəllər tanınmayan mərkəzləri özündə saxlayır. Onun sözlərinə görə, bu lokal immun mühitin aşkar edilməsi neyroimmun qarşılıqlı əlaqələrə baxışı dəyişir və beyin şişləri ilə digər nevroloji xəstəliklərin müalicəsi üçün yeni istiqamətlər yaradır.

Kipnisin laboratoriyası daha əvvəl beynin immun sistemindən təcrid olunduğu barədə uzun illər mövcud olmuş təsəvvürü şübhə altına almışdı. Alimlər beynin ətrafındakı toxumanın xarici təbəqəsi olan dura materdə limfa damarlarını aşkar etmişdilər.

Daha sonrakı araşdırmalarda isə tədqiqatçılar kəllə sümüyü, dura mater və beyin toxumasını birləşdirən çox kiçik fiziki kanallar müəyyən ediblər. Bu kanallar immun hüceyrələrin və hüceyrə tullantılarının beyinlə kəllə sümüyünün yaxınlığında yerləşən sümük iliyi arasında hərəkəti üçün birbaşa yol yaradır. Sonuncu siçan təcrübələrində alimlər zülalların beyindən bu kanallar vasitəsilə kəllə sümüyünün sümük iliyinə necə keçdiyini izləyiblər. Burada onlar normal olaraq limfa düyünləri ilə əlaqələndirilən immun strukturlar aşkar ediblər. Belə strukturlar immun sisteminin bir növ hazırlıq mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir. Burada T-follikulyar köməkçi hüceyrələr B hüceyrələrinə infeksiya və xəstəliklərə qarşı müdafiə yaradan böyük miqdarda anticisim istehsal etməyə kömək edir.

Tədqiqatın ilk müəllifi, Kipnis laboratoriyasının doktorantura sonrası elmi işçisi və bu payızda Koreya Qabaqcıl Elm və Texnologiya İnstitutunda öz laboratoriyasına rəhbərlik etməyə başlayacaq Can Hyon Park bildirib ki, sağlam sümük iliyində əvvəllər belə strukturlar müşahidə edilməyib. “Bu, mürəkkəb beynin özünü müdafiə etmək üçün xüsusi immun strukturlara ehtiyac duyduğunu göstərən maraqlı kəşfdir”, – deyə Park qeyd edib. Lokal immun mərkəzləri beyin şişlərinin böyüməsini ləngidib

Kəllədə yerləşən bu immun mərkəzlərinin həqiqətən də beyni xəstəliklərdən qorumağa töhfə verib-vermədiyini müəyyənləşdirmək üçün tədqiqatçılar aqressiv beyin xərçəngi olan qlioblastomanın siçan modelindən istifadə ediblər.

Alimlər dərman vasitəsilə kəllədəki immun mərkəzlərin fəaliyyətini pozduqda şişlərin bu strukturları qorunan siçanlarla müqayisədə daha sürətlə böyüdüyünü müəyyən ediblər. Bu strukturların fəaliyyətinin dayandırılması həmçinin heyvanların sağ qalma müddətini azaldıb. Nəticələr kəllə sümüyündə beyinə yaxın yerləşən bu immun mərkəzlərinin beynin xərçəngə qarşı müdafiəsində iştirak etdiyini göstərib. Kipnisin sözlərinə görə, bu kəşf neyroimmunologiya sahəsində mövcud təsəvvürləri əsaslı şəkildə dəyişə bilər. “Beynin müdafiə üçün ətrafındakı kəllə sümüyündə yerləşən ilk müdaxilə edən immun hüceyrələrə güvəndiyini bilmək Alzheimer xəstəliyi də daxil olmaqla bir çox nevroloji vəziyyət üçün müalicələrin hazırlanmasına yanaşmamızı dəyişə bilər”, – alim bildirib.

Kəllə sümüyündə immunitetin gücləndirilməsi sağqalmanı artırıb

Tədqiqatçılar daha sonra kəllə sümüyünün sümük iliyində immun fəaliyyətin gücləndirilməsinin xərçəngə qarşı cavabı yaxşılaşdırıb-yaxşılaşdırmayacağını araşdırıblar. Bunun üçün onlar baş dərisinin birbaşa altına üç immuniteti gücləndirən zülal ehtiva edən gel yerləşdiriblər. Bu üsul kəllə sümüyünün sümük iliyində anticisim istehsalının artmasına səbəb olub. Şişlə mübarizə aparan immun cavabın əvvəlcə kəllədəki immun mərkəzlərdə yarandığı, yalnız bundan sonra kəllədən kənarda yerləşən yaxın limfa düyünlərində müşahidə edildiyi müəyyən olunub.Müalicə tətbiq edilən siçanlar şişləri nəzarət qrupundakı heyvanlarla müqayisədə daha effektiv şəkildə dəf edib və daha uzun müddət yaşayıblar.

Kipnis bildirib ki, beynin müdafiə mexanizmlərində kəllə sümüyünün ətrafındakı immun mərkəzlərin rolunun müəyyənləşdirilməsi Alzheimer xəstəliyi, Parkinson xəstəliyi, şizofreniya, uzunmüddətli COVID-19 və immun sisteminin iştirak etdiyi digər xəstəliklərə qarşı müalicə üsullarının hazırlanmasına yeni yanaşmalar verə bilər.

Alimin sözlərinə görə, gələcəkdə belə müalicələrin əsas periferik yan təsirlərə səbəb olmadan kəllə sümüyü vasitəsilə bu immun mərkəzlərinə birbaşa təsir göstərməsi mümkün ola bilər.

mənbə: scitechdaily.com