Buzla örtülən Antarktida okeana civə sızdırır

Antarktida son 200 il ərzində insanlığın qitəni mümkün qədər toxunulmaz saxlamaq səylərinə baxmayaraq, əhəmiyyətli miqdarda civə çirklənməsinə məruz qalıb.

Civə təbii olaraq vulkanlar və süxurların geoloji aşınması nəticəsində ətraf mühitə yayıla bilər. Lakin insanlar qalıq yanacaqları yandırmağa və mədən hasilatını genişləndirməyə başladıqdan sonra ətraf mühitdəki civənin səviyyəsi ciddi şəkildə artıb. Bu müddət ərzində Antarktida bir növ civə “anbarı” rolunu oynayıb və böyük miqdarda çirkləndiricini buz qatlarında saxlayıb. Bu proses civənin dəniz ekosistemlərinə və nəticə etibarilə insan qidasında istifadə olunan dəniz məhsullarına daxil olmasının qarşısını müəyyən qədər alıb.  Lakin civəni ətraf mühitə buraxan ağır sənaye sahələri eyni zamanda atmosferə istixana qazları da emissiya edir. Bu qazlar isə Antarktidada buzların əriməsini sürətləndirən əsas amillərdəndir. Buzlar əridikcə, qitədə uzun müddət toplanmış civə də okeana sızmağa başlayır.

Çinin Pekin Universitetindən ətraf mühit üzrə alim Çenqçjen Çjonun rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu bu məsələ ilə bağlı araşdırmanın nəticələrini Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) jurnalında dərc edib.

Tədqiqatçılar qitənin ən sürətlə əriyən bölgəsi hesab olunan Antarktida yarımadası boyunca dəniz dibindən götürülmüş çöküntü nüvələrini araşdırıblar. Nəticələr narahatedici tendensiyanı ortaya qoyub.

Sənaye mənşəli civə emissiyalarının əsas mənbələrindən olduqca uzaqda yerləşməsinə baxmayaraq, Antarktida yarımadasının şelf zonasında civə qlobal şelf ərazilərinin orta göstəricisindən iki dəfə yüksək sürətlə toplanır.  Araşdırmaya görə, Antarktida yarımadasında civənin toplanma sürəti XIX əsrin ortalarında sənayeləşmənin başlanmasından etibarən 160 faiz artıb.

Civənin Antarktidaya uzaq ərazilərdən çatmasının əsas yollarından biri atmosferdir. Civə atmosferdən dəniz suyuna keçə, daha sonra isə yenidən atmosferə qayıda bilər. Alimlər bu prosesi “atmosfer-okean dövranı” adlandırırlar. Lakin araşdırma göstərir ki, Antarktidada civə dövranının sürətlənməsinin bir hissəsi qitənin daxilindən qaynaqlanır. Buzların əriməsi və eroziya nəticəsində tədqiqatçıların “atmosfer-buzlaq-quru-okean dövranı” adlandırdığı proses aktivləşir. Məhz bu mexanizm buz qatlarında uzun müddət saxlanılmış civənin yenidən hərəkətə keçərək ətraf mühitə və okeana yayılmasına səbəb olur.  Tədqiqatçıların hesablamalarına görə, bu iki dövranın qarşılıqlı təsiri nəticəsində buzların əriməsinin səbəb olduğu qurudan civə emissiyası 550 faiz, atmosferlə dəniz arasındakı civə mübadiləsi isə 350 faiz artıb. Alimlər bildirirlər ki, iqlimin istiləşməsi Antarktidada tarixən toplanmış böyük civə ehtiyatını ikinci dərəcəli aktiv çirklənmə mənbəyinə çevirir və qütb bölgələrində civə çirklənməsi riskini artırır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı civəni aşağı səviyyələrdə belə zəhərli olduğu üçün ictimai sağlamlıq baxımından ən ciddi narahatlıq doğuran 10 kimyəvi maddədən biri hesab edir.  2012-ci ildə toplanmış məlumatlar əsasında aparılan daha əvvəlki araşdırmada isə Antarktida dəniz buzlarında civəni güclü neyrotoksin olan metilsivəyə çevirə bilən bakteriyaların mövcudluğu müəyyən edilmişdi. Civə bu formaya çevrildikdə dəniz canlılarının orqanizmində toplanır.  Məhz bu səbəbdən yeni tədqiqatın nəticələri xüsusilə narahatedici hesab olunur.  Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, Antarktidada civənin sürətlə artması və dövranının intensivləşməsi qitənin ekosistemləri üçün riskləri artıra bilər.  Cənub okeanındakı qida zənciri — diatom yosunlarından krillərə, balıqlardan daha yüksək səviyyəli yırtıcılara qədər — metilsivəyə qarşı olduqca həssasdır. Son müşahidələr göstərir ki, Antarktida dişli balığı, marlin və köpəkbalığı kimi bəzi Antarktida canlılarında civənin miqdarı əvvəlki rekord göstəriciləri və qida təhlükəsizliyi üzrə müəyyən edilmiş hədləri tez-tez üstələyir.

Problem yalnız Antarktida suları ilə məhdudlaşmaya bilər.  Antarktida yarımadasından okean cərəyanları vasitəsilə açıq okeana daşınan civənin miqdarı 400 faiz artıb. Bu isə civə çirklənməsinin daha geniş ərazilərə yayılma ehtimalını artırır.  Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, Cənub okeanının digər kənar dənizlərində də Antarktida yarımadasının şelf zonasında müşahidə olunan səviyyədə sənayeləşməsonrası civə toplanması baş veribsə, civə çirklənməsinin ekosistemlər və balıqçılıq təsərrüfatları üçün yaratdığı təhlükə daha da arta bilər. Nəticələr kifayət qədər ciddi mənzərə yaradır. Bununla belə, problemin insan fəaliyyəti ilə birbaşa əlaqəli olması vəziyyətə müdaxilə imkanının da mövcud olduğunu göstərir. 

Tədqiqatçılara görə, qalıq yanacaqların yandırılmasının azaldılması və iqlim dəyişikliyinin qarşısının alınması bu prosesin qarşısını almağın əsas yollarından biridir.

Araşdırmanın nəticələri Proceedings of the National Academy of Sciences jurnalında dərc olunub.

mənbə: www.sciencealert.com