Emosional tənzimləmə nədir? Uşaq psixoloqu izah edir

Emosional tənzimləmə insanın həm müsbət, həm də mənfi emosiyalarını idarə etmə bacarığıdır. Psixoloqlar bildirirlər ki, bu bacarıq anadangəlmə xüsusiyyət deyil, uşaqlıqdan etibarən formalaşan və zamanla inkişaf etdirilə bilən bir sıra vərdişlərdən ibarətdir.

Son dövrlərdə sosial şəbəkələrdə, xüsusilə TikTok və Instagram platformalarında psixi sağlamlıqla bağlı mövzularda “emosional tənzimləmə” ifadəsinə tez-tez rast gəlinir. Lakin mütəxəssislərin fikrincə, bu, sadəcə dəbdə olan bir termin deyil. Emosional tənzimləmə psixologiyada onilliklər ərzində araşdırılan mürəkkəb bir anlayışdır.

Emosional tənzimləmə dedikdə insanın sevinc və həyəcan kimi müsbət, eləcə də qısqanclıq və qəzəb kimi narahatedici mənfi emosiyalarını nə dərəcədə idarə edə bilməsi nəzərdə tutulur.

Uşaq psixoloqları bu anlayışı, o cümlədən insanların münasibətləri çərçivəsində və uşaqların öz emosiyalarını idarə etməyi necə öyrəndiyi baxımından araşdırırlar. Sağlam emosional tənzimləmənin məqsədi çətin və xoşagəlməz hissləri aradan qaldırmaq deyil. Əsas məqsəd həmin hissləri insanı tamamilə nəzarətə götürməyəcək şəkildə idarə etməyi öyrənməkdir.

İnsanlar çox vaxt emosional tənzimləməni temperamentlə qarışdırırlar. Halbuki temperament insanın dünyaya yanaşma və hadisələrə reaksiya göstərmə tərzini müəyyən edən anadangəlmə xüsusiyyətdir.

Psixoloqlar temperamentin müxtəlif formalarını, o cümlədən asan uyğunlaşan və çevik, aktiv və həyəcanlı, eləcə də ehtiyatlı və sakit xarakterli tipləri fərqləndirirlər. Temperament əsasən genetik və bioloji amillərlə əlaqəlidir. Emosional tənzimləmə isə fərqlidir. İnsan ya bu bacarığa sahib olur, ya da olmur yanaşması doğru deyil. Bu, zamanla, xüsusilə uşaqlıq dövründə ətrafdakı insanlarla münasibət və qarşılıqlı əlaqə nəticəsində formalaşan bacarıqlar toplusudur. Digər bacarıqlar kimi emosional tənzimləmə də təlim və məşq vasitəsilə gücləndirilə bilər.

Mütəxəssislər emosional tənzimləmənin iki əsas formasını qeyd edirlər: özünütənzimləmə və birgə tənzimləmə. Özünütənzimləmə insanın öz emosiyalarını idarə etməsi, birgə tənzimləmə isə başqa bir insana emosiyalarını idarə etməkdə kömək göstərilməsidir. Hər iki bacarıq romantik münasibətlərdə, iş mühitində və valideynlik prosesində mühüm rol oynayır. Xüsusilə birgə tənzimləmə uşaqlara güclü emosiyalarla daha düzgün davranmağı öyrətmək baxımından əhəmiyyətlidir.

Emosiyalar təkbaşına mövcud deyil. Onlar insanın düşüncələri, bədən reaksiyaları və davranışları arasında davamlı qarşılıqlı əlaqənin bir hissəsidir. İnsanın düşüncə tərzi bədənin reaksiyasına təsir edir, bədənin reaksiyası hisslərə, hisslər isə davranışlara təsir göstərir. Məsələn, təsəvvür edək ki, avtomobil idarə edərkən başqa bir sürücü qəfil qarşınıza çıxır. Bir neçə saniyə ərzində qəzəb yarana, ürək döyüntüsü sürətlənə, ovuclar tərləyə və mənfi düşüncələr meydana çıxa bilər. Bu reaksiyalar isə sürücünün gözlərini döndərməsi, sükan arxasında söyüş söyməsi və ya digər sürücüyə aqressiv jest etməsi ilə nəticələnə bilər. Beləliklə, bütün bu reaksiyalar bir-birinə təsir edərək emosional dövran yaradır. İnsan vəziyyətə necə reaksiya verməsindən asılı olaraq bu dövranı gücləndirə və ya zəiflədə bilər. Mütəxəssislərin fikrincə, bu dövranı anlamaq vacibdir. Çünki onun yalnız bir hissəsini dəyişdirmək belə insanın bütün emosional vəziyyətinə təsir göstərə bilər.

İnsanlar gün ərzində fərqində olaraq və ya fərqində olmadan emosiyalarını tənzimləyirlər. Sağlam emosional tənzimləmə insana hisslərinin həyatını idarə etməsinə və gününü korlamasına imkan vermək əvəzinə, onlardan faydalı məlumat mənbəyi kimi istifadə etməyə kömək edir.

Emosiyalar insanın hansısa vəziyyəti təhlükəli, ədalətsiz, həyəcanverici, məyusedici və ya vacib hesab etdiyini göstərə bilər. Bu zaman insan dayanaraq reaksiyasına nəyin səbəb olduğunu düşünə bilər.

Məsələn, yolda yaranan hadisə zamanı hiss edilən qəzəb digər sürücünün davranışının təhlükəli və ya hörmətsiz qəbul edildiyini göstərə bilər. Lakin hissin mövcudluğu insanın vəziyyəti düzgün və ya səhv qiymətləndirdiyini avtomatik olaraq göstərmir. Emosiya sadəcə insanın vəziyyəti necə yaşadığını göstərən məlumatdır və bundan sonrakı davranışın seçilməsinə kömək edə bilər.

İnsanlar gün ərzində güclü və xoşagəlməz emosiyalarla mübarizə aparmaq üçün müxtəlif üsullardan istifadə edirlər. Gəzintiyə çıxmaq, dostla söhbət etmək və ya idmanla məşğul olmaq bunlara nümunədir.

Bununla yanaşı, emosiyaların öhdəsindən gəlmək üçün daha sağlam olmayan üsullara da müraciət edilə bilər. Məsələn, sosial şəbəkələrdə saatlarla mənfi xəbərləri izləmək, yaxın insanlara qarşı əsəbi davranmaq və ya alkoqoldan həddindən artıq istifadə etmək kimi.

Həyatdakı stress, hətta yuxunun keyfiyyəti belə çətin emosiyaları idarə etməyi daha da çətinləşdirə bilər. Bu isə sağlam olmayan davranışlara müraciət etmək riskini artıra bilər.

Psixoloqlar emosional tənzimləmədən danışarkən onun əksi olan emosional tənzimləmənin pozulması anlayışını da nəzərə alırlar. Bu vəziyyət insanın güclü və çətin hisslərin öhdəsindən gəlmək üçün istifadə etdiyi bacarıqlardan uğurla yararlana bilməməsi və həmin emosiyaların gündəlik fəaliyyətinə mane olması ilə xarakterizə olunur. Belə halda insan gündəlik həyatın çətinlikləri ilə üzləşərkən istifadə edə biləcəyi mübarizə üsullarından yararlanmaq əvəzinə, emosiyaların təsiri altında qala bilər.

Burada problemin yalnız emosiyanın özündə olmadığı vurğulanır. Əsas məsələ insanın həmin emosiyanı necə şərh etməsi, özü-özünə hansı izahı verməsi və nəticədə necə davranmasıdır.

Emosiyaları idarə etmək çətinləşdikdə və onlar insanın düşüncəsinə, davranışına və gündəlik fəaliyyətinə mane olmağa başladıqda emosional tənzimləmənin pozulmasından söhbət gedə bilər.

Uzunmüddətli emosional tənzimləmə pozuntuları insanın yalnız həmin andakı əhvalına deyil, ümumi sağlamlığına və həyat fəaliyyətinə də təsir göstərə bilər. Belə vəziyyət fiziki sağlamlığa, o cümlədən ürək-damar və immun sistemlərinin fəaliyyətinə təsir edə, yuxunu poza, psixi sağlamlıq problemlərinə töhfə verə və insanın münasibətlərdə diqqətli və qarşı tərəfə cavab verən mövqedə olmasını çətinləşdirə bilər. Bundan başqa, yaddaş, diqqət, gündəlik fəaliyyətlərdə məhsuldarlıq və hətta maliyyə qərarları da təsirlənə bilər. Araşdırmalar göstərir ki, emosional tənzimləmə ilə bağlı çətinliklərin erkən mərhələdə aradan qaldırılması uzunmüddətli nəticələrin, o cümlədən ciddi psixi sağlamlıq problemlərinin yaranması riskini azalda bilər.

Mütəxəssislərin fikrincə, emosional tənzimləmə bacarıqlarının inkişafı ilk növbədə insanın öz hisslərini tanıması və onları ifadə etmək üçün söz ehtiyatı formalaşdırması ilə başlayır. Başqa sözlə, insan adını qoya bilmədiyi hissi idarə etməkdə də çətinlik çəkə bilər. Uşaqlar emosional tənzimləmə bacarıqlarını ətraflarındakı insanları müşahidə etməklə də öyrənirlər. Valideynlər və digər qayğı göstərən şəxslər uşaqların emosiyalarını adlandırmaq, onları sağlam şəkildə ifadə etməyin nümunəsini göstərmək və uşağın hisslərini qəbul etməsinə kömək etməklə mühüm rol oynaya bilərlər. Güclü emosiyaların yaşandığı anda nəfəsalma və diqqətin indiki ana yönəldilməsi kimi üsullar bədənin sinir sistemini sakitləşdirməyə və emosiyanın intensivliyini azaltmağa kömək edə bilər. Uzunmüddətli perspektivdə isə koqnitiv-davranış terapiyasında istifadə olunan bacarıqlar, xüsusilə narahatlıq və depressiya zamanı, faydalı ola bilər. Bu yanaşmalar çətin təcrübələrə inkişaf imkanı kimi baxmağı, faydasız və mənfi düşüncələri avtomatik olaraq doğru qəbul etmək əvəzinə onları sorğulamağı və emosiyaları insanın davranışını tamamilə idarə etməsinə imkan vermədən qəbul etməyi öyrədir. Məqsəd çətin hisslərdən qaçmaq və ya onları tamamilə yox etmək deyil. Əsas məqsəd həmin hissləri müşahidə etmək və emosiyaların həmişə reallığın dəqiq əksi olmadığını anlamaqdır. Başqa sözlə, hisslər fakt deyil.

Bundan sonra insan necə davranacağına daha şüurlu şəkildə qərar verə bilər.

Çətin emosiyalar barədə etibar etdiyi insanla danışmaq da faydalı ola bilər. Bu, insanın özünü daha yaxşı başa düşülmüş hiss etməsinə, vəziyyətə başqa prizmadan baxmasına və impulsiv reaksiya əvəzinə daha düşünülmüş cavab verməsinə kömək edə bilər. Bədənin sağlamlığına diqqət yetirmək də emosional tənzimləməni dəstəkləyir. Kifayət qədər yatmaq, balanslaşdırılmış qidalanmaq və müntəzəm fiziki aktivlik beynin daha yaxşı fəaliyyət göstərməsinə, stressin idarə edilməsinə və daha aydın düşünməyə kömək edir. Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, sağlam və uzunmüddətli emosional tənzimləmə üçün məşq vacibdir. Necə ki, idman zamanı əzələlər müntəzəm məşqlə güclənir, emosiyalara daha düzgün cavab vermək bacarığı da davamlı təcrübə ilə inkişaf etdirilə bilər.

mənbə: medicalxpress.com