Fizik zamanla bağlı mühüm nəzəriyyəni eksperimental şəkildə nümayiş etdirib

Fizik zamanla bağlı mühüm nəzəriyyəni eksperimental şəkildə nümayiş etdirib

Böyük Britaniyanın Birmingem Universitetinin eksperimental fiziki Covanni Barontini ilk dəfə qapalı kvant sistemində zamanın necə yarana biləcəyini laboratoriya şəraitində müşahidə edib. Nəticələr Physical Review Research jurnalında dərc olunub.

Alim mütləq sıfıra yaxın temperatura qədər soyudulmuş atom buludundan istifadə edərək “mini-kainat” analoqu yaradıb. Xarici aləmdən yüksək dərəcədə təcrid olunmuş bu sistem, kainat kimi, özündən kənarda heç bir “saat”a malik deyildi. Barontini sistemi iki hissəyə ayırıb və hissələrdən birini – “qaranlıq sektor”u – müşahidədən kənarda saxlayaraq zamanın sistemin daxilindəki qarşılıqlı əlaqələrdən yarandığını göstərib.

Təcrübə kvant kosmologiyası və termodinamikada onilliklərdir müzakirə olunan “nisbi zaman” ideyasının ilk birbaşa eksperimental yoxlanışı hesab olunur. Bu yanaşmaya görə, zaman təbiətin fundamental xüsusiyyəti deyil, sistemin müxtəlif hissələri arasındakı münasibətlərdən meydana çıxır.

Təcrübədə Bose–Eynşteyn kondensatı lazer şüası ilə iki hissəyə bölünüb. Alim müşahidə olunan “işıqlı sektor”dakı hadisələri, hissələr arasında enerji paylanmasının ölçüsü olan entropiyanın axını əsasında müəyyən edilən “entropik zaman” vasitəsilə izləyib. Entropiya mübadiləsi baş verdikdə zaman “axıb”, tarazlıq yarandıqda isə daxili saat dayanıb.

Barontini müəyyən edib ki, bu daxili zaman laboratoriya saatının göstərdiyi hadisələr ardıcıllığını düzgün əks etdirir, lakin onun axın sürəti dəyişkəndir: entropiya mübadiləsi gücləndikdə zaman sürətlənir, zəiflədikdə yavaşıyır, tam tarazlıqda isə dayanır.

Alimin fikrincə, həm zamanın özü, həm də onun yalnız bir istiqamətdə axması müşahidəçinin sistemin bir hissəsi haqqında məlumatdan imtina etməsi ilə bağlı ola bilər. Bununla belə, tədqiqat yalnız konsepsiyanın mümkünlüyünü nümayiş etdirir və fizikanın bu fundamental suallarına hələ yekun cavab vermir.

Müəllif hesab edir ki, istifadə olunan üsullar gələcəkdə qara dəliklərin analoqları, erkən kainatın şəraiti və digər mürəkkəb kosmoloji hadisələrin öyrənilməsinə də imkan yarada bilər.

Mənbə:livescience.com