Gecə saatlarında yemək qaraciyər xəstəlikləri riskini artıra bilər

ABŞ-də aparılan genişmiqyaslı araşdırma gecə saatlarında, xüsusilə axşam yeməyindən sonra və yatmazdan əvvəl qida qəbulunun qaraciyər xəstəlikləri riskinin artması ilə əlaqəli olduğunu üzə çıxarıb. Təxminən 200 min insanın məlumatlarının təhlilinə əsasən, gecə yemək vərdişi olan şəxslərdə qaraciyər xəstəliklərinin göstəriciləri bu vərdişi olmayanlarla müqayisədə 20–30 faiz daha yüksək olub. Oreqon Sağlamlıq və Elm Universitetinin (OHSU) rəhbərliyi ilə aparılan tədqiqatın nəticələri Clinical Gastroenterology and Hepatology jurnalında dərc edilib. Araşdırmada gecə saatlarında qidalanma ilə metabolik disfunksiya ilə əlaqəli steatotik qaraciyər xəstəliyi (piylənmiş qaraciyər xəstəliyi) və qaraciyər sirrozu arasındakı əlaqə araşdırılıb.

Tədqiqatda gecə qidalanması axşam yeməyindən sonra və ya yatmaq vaxtından sonra qida qəbulu kimi müəyyən edilib.

Əvvəlki araşdırmalarda gecə qəlyanaltılarının piylənmə və ürək xəstəlikləri ilə əlaqəsi öyrənilsə də, yeni tədqiqatda bu vərdişin qaraciyər sağlamlığına mümkün təsiri diqqət mərkəzinə gətirilib.

Araşdırmanın aparıcı müəllifi, qaraciyər transplantasiyası üzrə ixtisaslaşmış OHSU hepatoloqu, doktor Robert Uaylçanski bildirib ki, əvvəlki bir neçə tədqiqat bu ehtimala işarə etsə də, yeni araşdırma gecə qidalanması ilə qaraciyərin piylənməsi arasındakı əlaqəni uzunmüddətli məlumatlar əsasında araşdıran ilk tədqiqatlardan biridir. 

R. Uaylçanskinin sözlərinə görə, yemək vaxtları ilə qaraciyər sağlamlığı arasındakı əlaqəyə maraq göstərməsinin səbəblərindən biri gecə növbəsində çalışan insanların üzləşdiyi sağlamlıq problemləridir.  Gecə işləmək orqanizmin təbii yuxu və oyaqlıq ritmini poza bilər. Belə şəxslərdə piylənmə və ürək xəstəliklərinin daha çox müşahidə olunduğu bildirilir. ABŞ əhalisinin 30 faizə qədərində qaraciyərin piylənməsi müşahidə oluna bilər. Bu isə xəstəliyi mühüm ictimai sağlamlıq problemlərindən birinə çevirir. Alimlər yemək vaxtlarının dəyişdirilməsi kimi sadə bir addımın qaraciyər xəstəlikləri riskinin azaldılmasına kömək edib-etməyəcəyini araşdırmaq istəyiblər.

R. Uaylçanski qeyd edib ki, qaraciyər orqanizmin sirkadiyalı ritmləri, yəni yuxu, oyaqlıq və digər fizioloji prosesləri tənzimləyən daxili bioloji saatı ilə sıx əlaqədə fəaliyyət göstərir. Buna görə də qidaların tərkibini dəyişdirmədən onların qəbul vaxtını tənzimləməyin sağlamlığa təsirini öyrənmək əhəmiyyətlidir. 

Tədqiqatçılar nəticələrə gəlmək üçün ABŞ-də aparılan üç genişmiqyaslı araşdırmanın məlumatlarını təhlil ediblər. Bunlara Tibb Bacılarının Sağlamlıq Araşdırması (Nurses’ Health Study), Tibb Bacılarının Sağlamlıq Araşdırması II (Nurses’ Health Study II) və Səhiyyə Mütəxəssislərinin İzlənilməsi Araşdırması (Health Professionals Follow-up Study) daxildir. Ümumilikdə, təxminən 200 min iştirakçının qidalanma və həyat tərzi ilə bağlı özlərinin təqdim etdikləri məlumatlar nəzərdən keçirilib. Tədqiqatçılar iştirakçıları qidalanma vərdişlərinə görə qruplaşdıraraq bu vərdişlərin qaraciyərin piylənməsi və sirrozla əlaqəsini qiymətləndiriblər. Nəticələr göstərib ki, gecə saatlarında qida qəbul etdiyini bildirən iştirakçılarda qaraciyər xəstəliklərinin göstəriciləri bu vərdişi olmayanlarla müqayisədə 20–30 faiz daha yüksək olub. Bununla belə, araşdırmanın aparıcı müəllifi vurğulayıb ki, qaraciyərin piylənməsi olan insanların yalnız kiçik bir hissəsində xəstəlik sirroz kimi ağır fəsadlara qədər irəliləyir.

Alimin fikrincə, əsas nəticələrdən biri gündəlik kalori qəbulunu yatmazdan bir neçə saat əvvəl dayandırmağın faydalı ola bilməsidir.

Araşdırmanın nəticələri orqanizmin daxili bioloji saatının qidaların emalında mühüm rol oynadığını göstərən elmi sübutları daha da genişləndirir. Bu sistem yuxunu, maddələr mübadiləsini və digər vacib fizioloji funksiyaları gün ərzində əlaqələndirir.

Tədqiqatın həmmüəllifi, OHSU-nun dosenti, yuxu və sirkadiyalı ritmlər üzrə fizioloq Endryu MakHill bildirib ki, gündəlik fəaliyyətlərin vaxtı sağlamlığa gözləniləndən daha çox təsir göstərə bilər. Onun sözlərinə görə, yuxu, qidalanma və fiziki aktivlik kimi davranışların hansı vaxtda baş verməsi sağlamlıq baxımından əhəmiyyətlidir. E. MakHill qeyd edib ki, orqanizmin daxili bioloji saatı yuxuya hazırlaşmağı təşviq etdiyi gecə saatlarında yemək qəbulu qidaların daha səmərəli metabolizə olunmasını çətinləşdirə bilər. Bu hal uzunmüddətli perspektivdə piylənmə, diabet və qaraciyər sağlamlığının pisləşməsi ilə əlaqəli ola bilər.

Heyvanlar üzərində aparılan əvvəlki təcrübələr də qidalanma rejimi orqanizmin normal yuxu ritmi ilə uyğun gəlmədikdə qaraciyərin mənfi təsirlərə qarşı daha həssas ola biləcəyini göstərib. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu nəticələr insanlarda müşahidə edilən əlaqənin mümkün izahlarından biri ola bilər.

Alimlər erkən saatlarda qidalanmanın təsirini araşdıracaqlar

Tədqiqatçılar gecə qidalanması ilə qaraciyər xəstəlikləri arasında əlaqə aşkar edilsə də, bunun birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmədiyini vurğulayırlar. Araşdırma müşahidə xarakteri daşıyıb və iştirakçıların özlərinin təqdim etdiyi məlumatlara əsaslanıb. Bundan əlavə, gecə qidalanmasının müəyyənləşdirilməsi üçün istifadə edilən meyarlar nisbətən ümumi olub. Yemək vaxtlarının daha erkən saatlara keçirilməsinin qaraciyər sağlamlığını həqiqətən yaxşılaşdırıb-yaxşılaşdırmadığını müəyyən etmək üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

R. Uaylçanski hazırda OHSU-nun tədqiqat qrupu ilə birlikdə yeni araşdırma üzərində işləyir. Tədqiqat çərçivəsində iştirakçıların cəlb edilməsi planlaşdırılır. Əvvəlki araşdırmalardan toplanmış məlumatlarla kifayətlənmək əvəzinə, bu dəfə insanların qidalanma vərdişləri birbaşa izləniləcək və daha erkən saatlarda yemək qəbulunun qaraciyərində piylənmə olan şəxslərin sağlamlığına təsiri qiymətləndiriləcək.  Yeni tədqiqat qidalanma vaxtının dəyişdirilməsinin istehlak edilən qidaların tərkibində ciddi dəyişiklik etmədən qaraciyər sağlamlığını dəstəkləmək üçün praktik üsul olub-olmadığını müəyyənləşdirməyə kömək edə bilər.  Müəlliflər yekun olaraq bildiriblər ki, əldə olunan nəticələr axşam saatlarında gec qidalanma vərdişləri ilə maddələr mübadiləsi və qaraciyər sağlamlığı üçün mənfi nəticələr arasındakı əlaqəyə dair artan elmi sübutlara əlavə olunur.

mənbə: scitechdaily.com