NASA Ayda son yüz ildə bir dəfə baş verən nəhəng krater aşkarlayıb

NASA-nın “Lunar Reconnaissance Orbiter” (LRO) kosmik aparatı Ayın səthində 2024-cü ildə baş vermiş nadir və güclü toqquşma nəticəsində yaranan, eni 222 metr olan yeni krateri aşkar edib.

NASA-nın Ayı xəritələndirən kosmik aparatının məlumatlarının adi yoxlanışı zamanı gözlənilməz kəşf edilib. LRO ilə çalışan alim Robert Vaqner Ayın geniş xəritəsini araşdırarkən ətrafı tünd halə ilə əhatələnmiş qeyri-adi parlaq sahəyə diqqət yetirib.

Bu görüntü Ayın səthində materialın yaxın zamanda hərəkətə gəldiyini göstərirdi. Vaqner əvvəlki və yeni görüntüləri müqayisə etdikdə həmin izlərin daha əvvəl mövcud olmadığını müəyyənləşdirib. Alimlər sonradan bunun Günəş sistemində indiyədək aşkar edilmiş ən böyük yeni yaranmış krater olduğunu müəyyən ediblər. 

Krater Ayın səthini araşdıran pioner alim Tom MakGetçinlinin şərəfinə MakGetçin krateri adlandırılıb. O, Ayın şərq kənarına yaxın ərazidə 2024-cü il aprelin 11-dən mayın 22-dək olan müddətdə yaranıb.  Alimlərin hesablamalarına görə, krateri yaradan kosmik obyekt kometa və ya asteroid olub və ölçüsü təxminən üç-altı mərtəbəli bina qədər olub. Toqquşma nəticəsində diametri 728 fut, yəni təxminən 222 metr, dərinliyi isə 141 fut, yəni təxminən 43 metr olan krater əmələ gəlib. Kraterin eni təxminən iki futbol meydançasının ümumi uzunluğuna bərabərdir. Dərinliyi isə üç sarı məktəb avtobusunun şaquli şəkildə üst-üstə yerləşdirilməsinə kifayət edəcək qədərdir. Bu miqyasda toqquşmalar olduqca nadir hesab olunur.

Ayın səthi daim kosmik obyektlərin zərbəsinə məruz qalır

NASA-nın LRO aparatı 17 ildən artıqdır Ayın orbitində fəaliyyət göstərir. Kosmik aparatın yeddi cihazı Ayın səthinin hündürlüyünü, kimyəvi tərkibini, temperaturunu və radiasiya mühitini ölçür və xəritələndirir. Missiya ərzində alimlər ən azı 1 000 yeni yaranmış zərbə krateri müəyyən ediblər. Bundan başqa, kosmik obyektlərin Ay səthinə çırpılması və ya bu toqquşmalar nəticəsində ətrafa səpələnən materialların yaratdığı təxminən 100 000 əlavə səth dəyişikliyi qeydə alınıb. Yerdən fərqli olaraq, Ayın səthində kosmik qayaların sürətini azaldacaq və onların atmosferdə yanmasına səbəb olacaq əhəmiyyətli atmosfer yoxdur. Buna görə də kosmik obyektlər Ayın səthinə çox yüksək sürətlə birbaşa çırpıla bilir. MakGetçin kraterini yaradan obyektlə müqayisədə onların əksəriyyəti daha kiçikdir.

LRO görüntülərində etibarlı şəkildə müəyyən edilə bilən ən kiçik yeni kraterlərin diametri təxminən 9 metrdir. Bu ölçüdə kraterləri eni təxminən 1,1 metr olan qayalar da yarada bilər. Tədqiqatçıların hesablamalarına görə, bu ölçüdə toqquşmalar nəticəsində Ayın səthində ildə təxminən 140 aşkar edilə bilən krater yaranır. Daha kiçik kosmik obyektlər isə saysız-hesabsız şəkildə Ay səthinə çırpılır, lakin onların əksəriyyətinin buraxdığı izlər orbitdən müəyyən edilə biləcək qədər böyük deyil. 

LRO-nun kameralarından başqa, səthdə adi görüntülərdə görünməyən dəyişiklikləri müəyyənləşdirə bilən digər cihazları da var. MakGetçin krateri aşkar edildikdən sonra alimlər kosmik aparatın Diviner adlı istilik ölçmə cihazından istifadə edərək ərazinin temperaturunu araşdırıblar. Nəticə diqqətçəkən olub.

Kraterin ətrafında təxminən 4 mil, yəni 6,4 kilometr məsafəyə yayılan ərazidə gecə temperaturu Ayın ətraf səthinə nisbətən təxminən 16 dərəcə Fahrenheit (8,9 dərəcə Selsi) daha aşağı olub. Sentyabrın 16-da eyni jurnalda dərc edilən ikinci araşdırmada alimlər bu temperatur fərqinin Ayın səthini örtən reqolit qatında baş verən dəyişikliklərlə əlaqəli olduğu qənaətinə gəliblər. Reqolit Ayın səthini örtən boş toz, parçalanmış süxur və dağıntı qatıdır. Güclü toqquşma bu materialı qarışdıraraq daha boş vəziyyətə gətirib. Daha az sıx olan səth istiliyi əvvəlki qədər yaxşı saxlaya bilmədiyindən Günəş batdıqdan sonra daha sürətlə soyuyur. Alimləri təəccübləndirən məqam “soyuq zona”nın kraterin özündən xeyli uzağa yayılmasıdır. Bu, kosmik toqquşmanın təsirlərinin kraterin hüdudlarından çox kənara çıxa bildiyini göstərir. Bu dəyişikliklərin gələcəkdə praktik əhəmiyyəti də ola bilər. Məsələn, daha boş reqolit Ay səthində hərəkət edən roverlərin təkərlərinin səthlə tutuşmasına və hərəkət qabiliyyətinə təsir göstərə bilər.

LRO-nun LROC görüntüləmə sistemi Ayın səthini təxminən 97 kilometr yüksəklikdən çəkir. Sistemə yüksək detallı ağ-qara görüntülər əldə edən iki kamera və daha geniş əraziləri multispektral şəkildə qeydə alan başqa bir kamera daxildir.

Minlərlə orbital uçuşdan sonra alimlər Ayın səthinin son dərəcə detallı xəritələrini hazırlayıblar. Bu görüntülər təkcə zərbə kraterlərinin deyil, həm də sürüşmələrin, kosmik aparatların eniş sahələrinin, seysmik qırılmaların və yeraltı lava borularının mümkün izlərinin müəyyənləşdirilməsinə imkan verib.

LROC komandası mütəmadi olaraq yüksək detallı görüntüləri araşdıraraq eni bəzən 9 metrdən də az olan kiçik dəyişiklikləri müəyyən etməyə çalışır. Lakin bir neçə ildən bir alimlər daha genişmiqyaslı axtarış da aparırlar. Bunun üçün Ayın qlobal xəritələri hazırlanır və əvvəlki xəritələrlə müqayisə edilərək 46 metrdən böyük dəyişikliklər axtarılır. Vaqner 24 oktyabr 2025-ci ildə belə müqayisələrdən birini apararkən MakGetçin kraterinin izlərinə rast gəlib.

Ay səthində real dəyişiklikləri görüntülərdəki vizual səs-küydən ayırmaq asan deyil. İşıqlanma və kölgələrdəki kiçik fərqlər belə istifadə olunan proqram təminatının yüzlərlə yanlış siqnal yaratmasına səbəb ola bilər. Bu səbəbdən Vaqner potensial dəyişiklikləri əl ilə yoxlayır. O, adətən yeni toqquşma nəticəsində səthə səpələnmiş reqolitin göstəricisi ola biləcək parlaq nöqtələrin ətrafında cəmi bir piksel ölçüsündə kiçik, bulanıq halələri axtarır. Lakin MakGetçin kraterinin izi adi siqnallardan fərqli olaraq dərhal diqqəti cəlb edib. Kraterdən ətrafa səpələnən materialın izi yüzlərlə piksel boyunca uzanırdı. Vaqner bu görüntünün indiyədək gördüyü ən aydın zərbə izlərindən biri olduğunu bildirib. Kəşfdən sonra alimlər ərazini daha yaxından araşdırmaq üçün LROC-un Narrow-Angle Camera kamerasından istifadə ediblər. Bu kamera hər piksel üzrə təxminən 0,9 metr ölçüsündə detalları ayırd edə bilir. LRO yenidən ərazinin üzərindən keçərkən əldə edilən yüksək dəqiqlikli görüntülər alimlərə MakGetçin kraterinin ölçülərini, formasını və ətraf landşaftda yaratdığı dəyişikliklərin miqyasını müəyyənləşdirməyə imkan verib.

Bu görüntülər daxil olan kosmik obyektin ölçüsünü və toqquşmanın gücünü təxmin etmək üçün də istifadə olunub. Bu hesablamaların nəticələrinin gələcək elmi məqalədə təqdim ediləcəyi gözlənilir.

mənbə: scitechdaily.com