Polşada arxeoloqlar XVII əsrdə “vampir” kimi dəfn edilən gənc qadının sirli məzarını araşdırıblar

Polşada aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı təxminən 400 il əvvəl qeyri-adi şəkildə dəfn edilmiş gənc qadının məzarı alimlərin diqqətini çəkib. Onun boynunun üzərinə iti tərəfi boğazına doğru yönəldilmiş dəmir oraq qoyulub, sol ayağının baş barmağına isə üçbucaq formalı dəmir qıfıl bağlanıb. Tədqiqatçılar hesab edir ki, bu tədbirlər qadının ölümdən sonra “diriləcəyinə” dair qorxularla bağlı ola bilər.

2022-ci ildə Polşanın Pień kəndi yaxınlığındakı qədim qəbiristanlıqda aparılan qazıntılar zamanı arxeoloqlar 75 nömrəli məzarda təxminən 17–19 yaşlarında vəfat etmiş gənc qadının qalıqlarını aşkar ediblər.  Məzarı digərlərindən fərqləndirən əsas xüsusiyyət qadının necə dəfn edilməsi olub. Onun boynunun üzərinə əyri formalı dəmir oraq yerləşdirilib və oraqın iti hissəsi boğazına tərəf yönəldilib. Sol ayağının baş barmağına isə üçbucaq formalı dəmir qıfıl bağlanıb.

Journal of Archaeological Science: Reports jurnalında dərc olunan araşdırmada alimlər arxeoloji, genetik və kimyəvi məlumatları bir araya gətirərək bu qadının həyatını, ölümünü və niyə belə qeyri-adi şəkildə dəfn edildiyini araşdırıblar.

Bu sapların bahalı ipək baş geyiminə aid olduğu ehtimal edilir. XVII əsrdə belə materiallar olduqca qiymətli hesab olunurdu. Bu səbəbdən alimlər qadının imkanlı və yüksək sosial statusa malik ailədən gəldiyini düşünürlər. Lakin maraqlıdır ki, belə varlı ailədən gələn gənc qadın dəfn zamanı cəmiyyət tərəfindən ciddi şəkildə qorxulan biri kimi qəbul edilmiş ola bilər.

Tədqiqatçılar məzardakı torpağın qarışıq və pozulmuş vəziyyətdə olduğunu müəyyən ediblər. Bu, məzarın qadın dəfn edildikdən sonra yenidən açıldığını göstərir.

Üstəlik, həmin vaxt cəsəd hələ tam çürüməmişdi və sümüklər arasındakı oynaqlar yumşaq toxumalarla bir-birinə bağlı vəziyyətdə idi. Alimlərin fikrincə, məzar açıldıqdan sonra qadının sol qolu şimal-şərq istiqamətinə doğru çəkilib və daha sonra oraq məzara yerləşdirilib. Oraqın iti tərəfinin qadının boğazına yönəldilməsi isə onun guya yenidən həyata qayıtmasının qarşısını almaq məqsədi daşıya bilərdi.

Ayaq barmağına bağlanan qıfıl və boynunun üzərinə qoyulan oraq da ölülərdən qorunmaq üçün həyata keçirilən qədim ritual təcrübələrə uyğun gəlir.

Arxeologiyada bu cür məzarlar bəzən “vampir məzarları” və ya “vampirə qarşı dəfnlər” adlandırılır.

Belə dəfnlər zamanı ölünün dirilərək insanlara zərər verməsinin qarşısını almaq üçün müxtəlif üsullardan istifadə olunurdu. Bəzi hallarda cəsədin başı kəsilir, bədənin üzərinə ağır daşlar qoyulur və ya dəmir əşyalarla cəsəd sabitlənirdi. Mərkəzi və Cənub-Şərqi Avropada yüzlərlə belə məzar aşkar edilib.

XVII əsrdə Polşa-Litva Birliyində xəstəliklər, aclıq və digər bədbəxtliklər insanların həyatına ciddi təsir göstərirdi. Belə dövrlərdə baş verən hadisələrin səbəbini izah etmək üçün ölülərin günahlandırılması və onlardan qorxulması geniş yayıla bilirdi. Tədqiqatçılar Pieńdəki məzarı da məhz bu tarixi və sosial kontekst çərçivəsində araşdırıblar.

Radiokarbon analizləri qadının XVII əsrin ortalarında dəfn edildiyini göstərib. Hesablamalara əsasən, onun 1620–1674-cü illər arasında dəfn olunması ehtimalı 52,6 faizdir. Skeletin analizi isə onun öldüyü zaman təxminən 17–19 yaşlarında olduğunu göstərib. Genetik araşdırma qadının nadir ana xəttinə — J1c2c1 haploqrupuna mənsub olduğunu ortaya çıxarıb. Bu genetik xəttin mənşəyinin Skandinaviya ilə əlaqəli olduğu düşünülür və müasir slavyan əhali arasında ona çox nadir rast gəlinir. Lakin maraqlı məqam budur ki, uşaqlıq dövründə formalaşan dişlərinin izotop analizi onun uşaqlığını məhz Pień ərazisində keçirdiyini göstərib.

Qadının bahalı geyim və aksesuarlar taxması onun yüksək sosial statusunu göstərsə də, bədənindəki kimyəvi göstəricilər başqa mənzərə ortaya qoyub. Karbon və azot analizləri onun qəbiristanlıqda dəfn edilmiş digər böyüklərlə müqayisədə çox az heyvani zülal qəbul etdiyini göstərib. Bu isə onun həyatının müəyyən dövrlərində qida çatışmazlığı və ya qeyri-kafi qidalanma yaşadığını göstərə bilər. Alimlər qadının damağında və boyun sümüklərində nəzərəçarpacaq yaşıl rəngli izlər də aşkar ediblər.

Əvvəlcə tədqiqatçılar bu izlərin qədim sikkədən qaynaqlana biləcəyini düşünüblər. Lakin aparılan analizlər metalın tərkibinin həmin dövrün sikkələrinə uyğun gəlmədiyini göstərib. Bundan başqa, müayinələr zamanı ağız boşluğunda sikkə də aşkar edilməyib. Buna görə alimlər ehtimal edirlər ki, tərkibində mis olan hansısa əşya və ya dərman xarakterli maddə qadının ölümünə yaxın vaxtlarda bilərəkdən onun ağzına və ya burun boşluğuna yerləşdirilmiş ola bilər. Bu detalın dəqiq səbəbi isə hələ müəyyən edilməyib.

Məzarın yenidən açıldığı və cəsədin qismən hərəkət etdirildiyi barədə digər sübutlar da əldə olunub.

Orağın zamanla çürümüş dəstəyi ağcaqayın ağacından hazırlanıb. Araşdırma müəlliflərinin bildirdiyinə görə, həmin dövrün inanclarında ağcaqayın ağacının sehrli və qoruyucu xüsusiyyətlərə malik olduğuna inanılırdı. Bu səbəbdən ağacın seçilməsi də mərasimin bir hissəsi olmuş ola bilər.

Araşdırmanın daha maraqlı nəticələrindən biri də Pieńdəki qəbiristanlığın tarixi xəritələrdə qeyd olunmamasıdır. Burada katolik xaçlarına və digər dini əşyalara da rast gəlinməyib. Bu isə qəbiristanlığın protestant icması ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərir. Qəbiristanlığın yaşayış məntəqəsindən kənarda, yol ayrıcının yaxınlığında yerləşməsi də diqqət çəkir. Tədqiqatçılar onun cəmiyyət tərəfindən qorxulan, qəbul edilməyən və ya kənarlaşdırılan insanların dəfn edildiyi “saxta qəbiristanlıq” kimi istifadə olunmuş ola biləcəyini düşünürlər.

Alimlərin fikrincə, bu tapıntı yalnız bir gənc qadının necə dəfn edildiyini göstərmir. O, eyni zamanda XVII əsrdə insanların ölüm, xəstəlik və fövqəltəbii qüvvələr barədə düşüncələri haqqında mühüm məlumat verir. 

Araşdırma göstərir ki, arxeoloji qazıntılar yazılı mənbələrdə öz əksini tapmayan inancları, qorxuları və sosial münasibətləri də üzə çıxara bilər.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, gələcəkdə bu qəbiristanlıqda və digər qədim dəfn yerlərində aparılacaq araşdırmalar həmin dövrdə insanların necə yaşadığını, nədən qorxduğunu və ölülərə münasibətinin necə olduğunu daha ətraflı anlamağa imkan verəcək.

mənbə: phys.org