Ürək ritminin pozulması niyə bəzi insanlarda 40 il daha erkən başlayır?

Alimlər müəyyən ediblər ki, nadir genetik mutasiya ilə geniş yayılmış genetik variantların birləşməsi bəzi insanlarda qulaqcıqların fibrillyasiyasının (AFib) onilliklər əvvəl inkişafına səbəb ola bilər. Bu kəşf insult riski yaranmazdan əvvəl yüksək riskli şəxslərin müəyyənləşdirilməsinə imkan verə bilər. Ürək ritminin ən geniş yayılmış pozuntularından biri olan qulaqcıqların fibrillyasiyası (AFib) zamanı ürəyin yuxarı kameralarında nizamsız elektrik siqnalları yaranır. Nəticədə qulaqcıqlar aşağı ürək kameraları ilə koordinasiyalı şəkildə yığılmır və ürək ritmi pozulur. Bu vəziyyətdə qan ürəyin daxilində toplanaraq laxtaların əmələ gəlməsinə səbəb ola bilər. Yaranan laxtalar qan dövranı ilə beyinə çatdıqda isə insult riski artır. Son hesablamalara görə, yalnız ABŞ-da ən azı 10,55 milyon yetkin insanda, yəni təxminən hər 22 nəfərdən birində AFib müşahidə olunur. Xəstəlik əsasən yaşlanma, yüksək qan təzyiqi, şəkərli diabet və ürək xəstəlikləri ilə əlaqələndirilsə də, irsi genetik xüsusiyyətlər onun daha erkən yaşlarda ortaya çıxmasına səbəb ola bilər.Pensilvaniya Dövlət Universitetinin Tibb Kollecində Tibb Departamentinin rəhbəri, ürək ritminin pozulmaları üzrə mütəxəssis Doud Darbar bildirir ki, bəzi insanlar üçün AFib-in ilk əlaməti məhz insult ola bilər.

Darbarın rəhbərlik etdiyi və Nature Communications jurnalında dərc olunan çoxmərkəzli araşdırmada nadir genetik mutasiyanın niyə onu daşıyan bütün insanlarda eyni təsir göstərmədiyi araşdırılıb. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, nadir mutasiyanın təsiri hər birinin ayrıca kiçik risk yaratdığı çoxsaylı ümumi DNT fərqləri ilə güclənə bilər. Böyük Britaniya Biobankının məlumatlarının təhlili göstərib ki, ümumi risk variantlarının sayı yüksək olan və nadir genetik mutasiya daşıyan insanlarda erkən başlayan AFib inkişaf ehtimalı təxminən iki dəfə çoxdur. Alimlər xüsusilə LMNA adlı genin nadir mutasiyasını araşdırıblar. Bu gen hüceyrələrin daxilində DNT-nin təşkilində mühüm rol oynayır.

Tədqiqat zamanı məlum olub ki, bu mutasiya genomun müəyyən hissələrinin nə qədər sıx qablaşdırıldığını dəyişir. Nəticədə ürəyin elektrik ritmini tənzimləyən genlərin hüceyrələr tərəfindən aktivləşdirilməsi çətinləşir. Bununla yanaşı, geniş yayılmış genetik variantlar da həmin mexanizmlərə təsir göstərərək problemi daha da gücləndirə bilər.

Hər ürək döyüntüsü ürəyin təbii kardiostimulyatorunda yerləşən xüsusi hüceyrələrin yaratdığı elektrik impulsu ilə başlayır. Bu impuls əvvəlcə ürəyin yuxarı kameralarına – qulaqcıqlara yayılır. Nəticədə ürək əzələləri koordinasiyalı şəkildə yığılır və qanı aşağı kameralara – mədəciklərə ötürür. Daha sonra elektrik siqnalı mədəciklərə yayılır və onların yığılması nəticəsində qan bütün bədənə pompalanır. AFib zamanı isə bu nizamlı sistem pozulur. Tək və koordinasiyalı elektrik impulsu əvəzinə qulaqcıqlarda eyni vaxtda çoxsaylı nizamsız siqnallar yayılır. Bunun nəticəsində qulaqcıqlar normal şəkildə yığılmaq əvəzinə titrəyir. Bu isə nizamsız ürək döyüntüsünə və insult, ürək çatışmazlığı və digər ürək-damar ağırlaşmaları riskinin artmasına səbəb ola bilər.

AFib ənənəvi olaraq yaşlanma ilə əlaqələndirilsə də, alimlərin fikrincə, xəstəliyin təxminən 20 faizi genetik amillərlə əlaqəlidir. Bəzi insanlar erkən yaşlarda AFib riskini əhəmiyyətli dərəcədə artıran nadir genetik mutasiyaları irsi olaraq daşıyırlar. Lakin yeni araşdırma göstərir ki, yalnız nadir mutasiyanın mövcudluğu xəstəliyin nə vaxt ortaya çıxacağını tam izah etmir. İnsan orqanizmində yüzlərlə, hətta minlərlə geniş yayılmış genetik variant mövcuddur. Tək nukleotid polimorfizmləri (SNP) adlanan bu dəyişikliklərin hər biri AFib riskinə çox kiçik təsir göstərir. Lakin həmin variantların çoxu eyni insanda toplandıqda onların təsiri güclənə bilər. Tədqiqatçılar bunu “toplanan genetik risk” kimi xarakterizə edirlər. Yəni nadir mutasiya ilə geniş yayılmış genetik variantların birlikdə təsiri insanın AFib inkişaf ehtimalını yalnız ayrı-ayrılıqda qiymətləndirilən genetik risklərdən daha dəqiq göstərə bilər.

Tədqiqatçılar LMNA mutasiyası daşıyan şəxslərdən və AFib olmayan insanlardan götürülmüş qan nümunələrindən istifadə edərək fərdiləşdirilmiş insan ürək hüceyrəsi modelləri yaradıblar. Məlum olub ki, nadir LMNA mutasiyası ilə geniş yayılmış genetik variantlar eyni DNT tənzimləyici mexanizmlərin bir çoxuna təsir göstərir. Bu variantlardan bəziləri LMNA mutasiyasının dəyişdirdiyi DNT bölgələrində yerləşib. Həmin bölgələrdən biri natrium ionlarının ürək hüceyrələrinə daxil olmasını tənzimləyir. Natrium ionlarının hərəkəti ürəkdə normal elektrik siqnallarının yaranması və yayılması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Beləliklə, nadir LMNA mutasiyası hüceyrədə xəstəliyə meyilli vəziyyət yaradır, insanın ümumi genetik xüsusiyyətləri isə bu riski daha da artıra və ya dəyişdirə bilər.

Bu mexanizm bəzi insanların niyə AFib-ə digərlərindən onilliklər daha erkən tutulduğunu izah edə bilər. 

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, hazırkı nəticələr hələlik gündəlik tibbi praktikada xəstələrin müalicəsini dəyişdirmək üçün kifayət deyil. Araşdırmalar laboratoriyada yaradılmış hüceyrə modelləri üzərində aparılıb və nəticələrin xəstələrdə əlavə tədqiqatlarla təsdiqlənməsi tələb olunur. Bununla belə, əldə olunan nəticələr nadir və geniş yayılmış genetik risk faktorlarının ürəyin elektrik sistemini necə poza biləcəyini daha aydın göstərir. Gələcəkdə nadir xəstəliklə əlaqəli mutasiyanın insanın ümumi genetik xüsusiyyətləri ilə birlikdə qiymətləndirilməsi həkimlərə AFib riskini daha dəqiq müəyyənləşdirməyə imkan verə bilər. Məsələn, genetik məlumatlar müəyyən bir şəxsin 30 və ya 40 yaşlarında AFib inkişaf etdirmək ehtimalının yüksək olduğunu əvvəlcədən göstərərsə, həmin şəxs daha yaxından izlənilə bilər.

Tədqiqatçılar həmçinin bildirirlər ki, LMNA geni irsi ürək ritmi pozuntularının müəyyənləşdirilməsi üçün aparılan genetik testlərə daxil edilməlidir. Bu gen ənənəvi olaraq kardiomiopatiya və ürək çatışmazlığı ilə əlaqələndirilib. Yeni nəticələr isə bəzi LMNA variantlarının struktur ürək xəstəliyi üzə çıxmazdan əvvəl AFib-ə səbəb ola biləcəyini göstərir. Bu şəxslərin erkən müəyyənləşdirilməsi daha sıx tibbi nəzarətə, vaxtında müalicəyə və risk altında olan ailə üzvlərinin müayinəsinə imkan yarada bilər.

Alimlərin uzunmüddətli məqsədi ürək ritmi pozuntusunun yaratdığı ağırlaşmalara sonradan reaksiya vermək əvəzinə, yüksək riskli insanları əvvəlcədən müəyyənləşdirərək problemlərin qarşısını almaqdır. Məsələn, yüksək riskli şəxs erkən mərhələdə müəyyən edilərsə, taxılan ürək ritmi monitorları vasitəsilə AFib insult törətməzdən əvvəl aşkar edilə bilər.

Tədqiqatçılara görə, bu yanaşma ürək ritmi pozuntularının müalicəsində daha proaktiv və fərdiləşdirilmiş strategiyanın formalaşmasına yol aça bilər.

mənbə: scitechdaily.com