Uşaqlıq dövründə yaşanan stress beyin hüceyrələrində “iz” buraxa bilər – Tədqiqat

Alimlər uşaqlıq dövründə yaşanan ağır stressin sonrakı həyat mərhələlərində narahatlıq, depressiya və digər əhval pozuntularına həssaslığı artırmasının mümkün bioloji mexanizmini müəyyən ediblər. Araşdırmaya görə, erkən yaşlarda yaşanan travmatik təcrübələr beyində stressə cavab verən genlərin daha asan aktivləşməsinə səbəb ola bilər. ABŞ-ın Sent-Luis şəhərində yerləşən Vaşinqton Universitetinin Tibb Fakültəsi və Prinston Universitetinin alimləri erkən yaşlarda yaşanan travmanın beyində uzunmüddətli iz buraxa biləcəyini müəyyənləşdiriblər.

Araşdırmanın nəticələri Neuron elmi jurnalında dərc olunub.

Alimlərin sözlərinə görə, əvvəlki tədqiqatlarda erkən yaşlarda yaşanan stressin beyindəki genlərin fəaliyyətini dəyişdirdiyi məlum idi. Yeni araşdırma isə bu dəyişikliklərin beyin hüceyrələrində DNT-nin qablaşdırılma formasında baş verən dəyişikliklərlə əlaqəli olduğunu göstərib.

Bu dəyişiklik nəticəsində beynin stressə cavab verən genetik mexanizmi sonrakı dövrlərdə daha asan aktivləşə və insanın stressə dözümlülüyü azala bilər.

Vaşinqton Universitetinin Tibb Fakültəsinin anesteziologiya üzrə dosenti və tədqiqatın həmmüəllifi Meqan Kridin sözlərinə görə, araşdırma erkən yaşlarda yaşanan mənfi təcrübə ilə sonrakı dövrlərdə yaranan psixi xəstəliklərə həssaslıq arasında əlaqə yaradan yeni bioloji mexanizm ortaya qoyub.

Onun sözlərinə görə, nəticələr inkişaf dövründə yaşanan travmanın beyin hüceyrələrinin daxilində fiziki “iz” buraxa bildiyini göstərir və bu, gələcəkdə yeni müalicə və müdaxilələrin hazırlanması üçün konkret bioloji hədəf yarada bilər.

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, dünya üzrə uşaqların yarıdan çoxu zorakılıq, ailədaxili problemlər, narkotik maddə istifadəsi və digər travmatik hadisələr də daxil olmaqla, erkən yaşlarda müxtəlif stress faktorları ilə üzləşir. Belə mənfi təcrübələrin dörd və ya daha çoxunun toplanması yetkinlik dövründə uzunmüddətli fiziki və psixi sağlamlıq problemlərinin yaranması riskini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.

Alimlər erkən inkişaf dövründə yaşanan travmanın beyini fiziki olaraq necə dəyişdirdiyini və insanı sonrakı həyatında stressə qarşı daha həssas edə biləcəyini araşdırıblar.

Tədqiqat zamanı beynin ventral tegmental sahəsi adlı hissəsinə xüsusi diqqət yetirilib. Burada dopamin adlı kimyəvi xəbərçini istehsal edən beyin hüceyrələri yerləşir. Bu hüceyrələr mükafat və mənfi təcrübələr də daxil olmaqla, ətraf mühitdə baş verən mühüm hadisələrin emalında iştirak edir.

Stress nəticəsində bu hüceyrələrin qeyri-normal aktivləşməsi beynin mükafat sisteminin fəaliyyətini poza və insanı narahatlıq və depressiyaya daha həssas edə bilər. Tədqiqatçılar dopamin istehsal edən neyronlarda epigenom adlanan molekulyar mexanizmləri də araşdırıblar. Epigenom hüceyrələrdə genlərin aktivləşməsi və ya susdurulmasını istiqamətləndirən molekulyar işarələrdən ibarətdir.

Prinston Neyroelm İnstitutunun dosenti və tədqiqatın baş müəllifi Ketrin Censen-Penya bunu izah etmək üçün DNT-ni “spiral yay”a bənzədib. DNT hüceyrələrin daxilində histon adlanan zülalların ətrafında sarılmış vəziyyətdə olur. Bu zülallar DNT-nin nə qədər sıx və ya boş şəkildə qablaşdırılmasında rol oynayır. DNT-nin bu “spiralı” sıxlaşdıqda genlər daha az aktiv olur. Spiral açıldıqda isə genlər hüceyrə mexanizmləri üçün daha əlçatan olur və onların aktivləşməsi asanlaşır.

Tədqiqatçılar erkən yaşlarda stress yaşamış cavan siçanların dopamin neyronlarında SETD7 adlı fermentin daha yüksək səviyyədə olduğunu müəyyən ediblər. SETD7 fermenti DNT-nin qablaşdırılmasına təsir edən H3K4me1 adlı kimyəvi işarənin yaranmasına kömək edir. Bu işarə DNT strukturunun açılmasına şərait yaradır. Nəticədə hüceyrələr ətraf mühitdə baş verən hadisələrə, o cümlədən stressə daha həssas reaksiya göstərə bilər. Alimlər daha sonra erkən yaşlarında stress yaşamamış cavan siçanlarda SETD7 səviyyəsini süni şəkildə artırıblar. Nəticədə bu siçanların dopamin istehsal edən beyin hüceyrələrində DNT-nin daha açıq vəziyyətə gəldiyi müşahidə olunub. Bu isə stressə cavab verən genlərin daha asan aktivləşməsinə şərait yaradıb. Yetkinlik dövründə həmin siçanların stressə dözümlülüyünün daha aşağı olduğu müəyyən edilib. SETD7 səviyyəsi erkən yaşlarda artırılmış siçanların yetkinlik dövründə dopamin neyronlarının daha reaktiv olduğu və normal SETD7 səviyyəsinə malik siçanlarla müqayisədə daha çox narahat davranış nümayiş etdirdiyi aşkarlanıb.

Tədqiqatın digər mərhələsində alimlər erkən yaşlarda stress yaşamış siçanlarda SETD7 fermentinin həddindən artıq H3K4me1 işarəsi əlavə etməsinin qarşısını alıblar. Bu zaman DNT-nin “spiralı” daha qapalı vəziyyətdə qalıb və siçanlar sonrakı həyatlarında stressə qarşı həddindən artıq həssaslıqdan qorunublar. Həm erkən yaşlarda, həm də yetkinlik dövründə stressə məruz qalan, lakin SETD7 səviyyəsi azaldılan siçanların davranışlarının stress yaşamamış siçanlara daha çox bənzədiyi müəyyən edilib.

Onlar sosial və araşdırıcı davranışlarını qoruyub saxlayıb, dopamin neyronlarının fəaliyyəti isə normal səviyyədə qalıb. Ketrin Censen-Penyanın sözlərinə görə, hazırda erkən yaşlarda yaşanan stressin beyinə təsirlərini birbaşa aradan qaldıran müalicə üsulları mövcud deyil. Bunun səbəblərindən biri də alimlərin əvvəllər hansı molekulyar mexanizmlərin hədəf alınmalı olduğunu dəqiq bilməməsi olub.

Tədqiqatçı hesab edir ki, yeni nəticələr bu prosesin konkret mexanizmini ortaya qoyur və erkən yaşlarda yaşanan stressin təsirlərinin niyə uzun müddət gizli qala bildiyini izah etməyə kömək edir.

Alimlərin fikrincə, uşaqların inkişafın həssas mərhələlərində dəstəklənməsi, psixoloji yardım və sosial resurslarla təmin edilməsi stressin mənfi təsirlərini azaltmağa kömək edə bilər.

Belə dəstəyin inkişaf edən beyində epigenetik dəyişikliklərin qarşısını alaraq onun stressə qarşı təbii davamlılıq formalaşdırmasına şərait yarada biləcəyi ehtimal olunur.

mənbə: medicalxpress.com