Yeniyetməlik dövründə beynin yenidən formalaşması yaddaşın işləmə mexanizmini dəyişir

ABŞ alimləri müəyyən ediblər ki, yeniyetməlik dövründə beynin yaddaşa cavabdeh bölgələrində baş verən yenidən formalaşma prosesi əvvəllər yaranmış xatirələrin müvəqqəti olaraq daha çətin xatırlanmasına səbəb ola bilər. Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, bu proses yaddaşın silinməsi deyil, beyində məlumatlara çıxışın dəyişməsi ilə əlaqədardır.

Araşdırmanın nəticələri PLOS Biology jurnalında dərc olunub. Tədqiqat Albert Eynşteyn Tibb Kollecinin alimləri tərəfindən aparılıb.

Alimlər siçan modelləri üzərində apardıqları araşdırmada uzunmüddətli xatirələrin formalaşması və geri çağırılmasında mühüm rol oynayan retrosplenial korteksi (RSP) tədqiq ediblər. Məlum olub ki, bu nahiyədə sinir hüceyrələrini əhatə edən və yaddaş dövrələrini sabit saxlayan perineyronal torlar adlanan qoruyucu strukturlar gec yeniyetməlik dövründə gözlənilmədən zəifləyir, daha sonra isə yetkinlik dövründə yenidən bərpa olunur.

Tədqiqatın rəhbəri, professor Yelena Raduloviç bildirib ki, uzun illərdir beynin yeniyetməlik və gənclik dövründə inkişaf etməyə davam etdiyi məlum olsa da, bu araşdırma yaddaş dövrələrinin həmin mərhələdə necə dəyişdiyini göstərən ilk bioloji mexanizmlərdən birini ortaya qoyur.

Onun sözlərinə görə, retrosplenial korteksdə baş verən bu yenidən təşkilatlanma erkən yeniyetməlikdə formalaşan xatirələr hesabına yetkinlik dövründə yaranan xatirələrə üstünlük verə bilər. Bu isə insanın həyatın müxtəlif mərhələlərində qarşılaşdığı yeni şəraitə daha yaxşı uyğunlaşmasına kömək edə bilər.

Araşdırmanın aparıcı müəllifi, doktor Huy Canq qeyd edib ki, müşahidə olunan davranış dəyişiklikləri beyində baş verən bioloji proseslərlə tam uyğunluq təşkil edib. Retrosplenial korteksdə qoruyucu strukturlar zəiflədikcə, erkən dövrdə yaranmış xatirələrin xatırlanması da etibarlılığını müvəqqəti olaraq itirib.

Tədqiqat zamanı siçanlara müəyyən bir mühit yüngül elektrik qıcıqlanması ilə əlaqələndirilib. Təlimdən qısa müddət sonra heyvanlar həmin mühiti xatırlayaraq qorxu reaksiyası göstəriblər. Lakin bir neçə həftə sonra erkən yeniyetməlik dövründə öyrədilən siçanların əksəriyyəti artıq həmin reaksiyanı göstərməyib. Yetkin yaşda öyrədilən siçanlarda isə yaddaş sabit qalıb.

Bununla belə, siçanlar sonradan başqa bir mühitdə oxşar təcrübə yaşadıqda, əvvəlki xatirələr yenidən üzə çıxıb. Bu da göstərib ki, xatirələr silinməyib, sadəcə müəyyən müddət ərzində onlara çıxış çətinləşib.

Alimlər bu dəyişikliklərin TGFβ2 adlı böyümə faktorunun aktivliyinin azalması və perineyronal torların yaranmasını təmin edən əsas struktur zülalların miqdarının azalması ilə əlaqəli olduğunu müəyyən ediblər. Tədqiqatçılar həmin qoruyucu strukturları və TGFβ2-nin fəaliyyətini bərpa etdikdə, siçanlar əvvəlki xatirələrini yenidən xatırlaya biliblər.

Maraqlıdır ki, orta yaş dövrünə çatdıqda həmin xatirələrin bir çoxu öz-özünə yenidən üzə çıxsa da, əvvəlki qədər dəqiq olmayıb. Siçanlar yalnız ilkin mühitə deyil, ona bənzər digər mühitlərə də qorxu reaksiyası göstəriblər. Alimlər bunun insanlarda müşahidə olunan və böyüklərin yeniyetməlik və gənclik illərinə aid hadisələri daha yaxşı xatırlaması ilə xarakterizə edilən “xatirələrin zirvəsi” fenomeninə bənzədiyini bildirirlər.

Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, əldə olunan nəticələr psixi sağlamlıq baxımından da əhəmiyyət daşıya bilər. Şizofreniya və ağır depressiya kimi psixi pozuntuların çox vaxt məhz gec yeniyetməlik dövründə üzə çıxması, siçanlarda yaddaş dövrələrinin intensiv yenidən qurulduğu mərhələ ilə üst-üstə düşür. Alimlər hesab edirlər ki, genetik meyilliyi olan insanlarda bu inkişaf prosesində baş verən dəyişikliklər psixi xəstəliklərə həssaslığı artıra bilər. Bununla belə, bu mexanizmlərin insanlarda da eyni şəkildə işləyib-işləmədiyini müəyyən etmək üçün əlavə araşdırmalara ehtiyac var.

mənbə: medicalxpress.com