Yetkinlik dövründə hormonal dəyişikliklər qızlarda emosional gərginlik riskini artıra bilər

ABŞ-nin Corciya Universitetinin alimlərinin apardıqları yeni araşdırma göstərib ki, yetkinlik dövrünə qədəm qoyan qızlarda testosteron hormonu emosional inkişaf prosesində əvvəllər düşünüldüyündən daha mühüm rol oynaya bilər. "Psychoneuroendocrinology" jurnalında dərc olunan tədqiqatın nəticələrinə əsasən, 10–12 yaşlı qızlarda testosteron səviyyəsində daha böyük dəyişikliklər digər hormonların təsiri nəzərə alındıqdan sonra da depressiya və narahatlıq əlamətlərinin artması ilə əlaqələndirilib.

Araşdırma həmçinin göstərib ki, yetkinlik dövrünün erkən mərhələsində fiziki inkişaf göstəriciləri yeniyetmə qızlarda depressiya və narahatlıq əlamətlərini proqnozlaşdırmaq baxımından hormonal dəyişikliklər qədər əhəmiyyətli deyil. Tədqiqatın həmmüəllifi, Corciya Universitetinin Ailə və İstehlak Elmləri Kollecinin professoru, eyni zamanda Corciya İnkişaf Elmləri Mərkəzinin direktoru Əsəf Oşri bildirib ki, bəzi qızlar erkən yetkinlik dövründə emosional baxımdan daha həssas olurlar və bu hal bəzən valideynlər narahatlıq əlamətlərini hiss etməzdən əvvəl başlayır. Onun sözlərinə görə, müəyyən edilən risk mexanizmi psixi sağlamlıq problemlərinin ağırlaşmasının qarşısını almaq üçün daha erkən müdaxilə imkanları yaradır.

Tədqiqatçılar qeyd ediblər ki, 10–12 yaş dövrü beynin və emosional inkişafın ən mühüm mərhələlərindən biridir. Bu yaşlarda baş verən bioloji və psixoloji dəyişikliklərin daha yaxşı başa düşülməsi gələcəkdə yaranması mümkün olan psixi problemlərin qarşısının alınmasına kömək edə bilər.

Müxtəlif hormonlar müxtəlif yaş dövrlərində təsir göstərir

Alimlər ABŞ-də uşaqların beyin inkişafı və sağlamlığı sahəsində həyata keçirilən ən böyük uzunmüddətli layihə olan "Adolescent Brain Cognitive Development Study" çərçivəsində 5 400-dən çox qızın məlumatlarını təhlil ediblər. Əvvəlki araşdırmalar göstərirdi ki, estrogen hormonundan yaranan estradiol yetkinlik dövründə qızlarda baş verən bir çox fiziki və psixoloji dəyişikliklərin əsas səbəblərindən biridir. Lakin yeni tədqiqat müəyyən edib ki, 10–12 yaş arasında testosteronun səviyyəsi ildən-ilə tədricən artır. Bu yaş dövründə testosteron səviyyəsində daha böyük dəyişiklik müşahidə olunan qızlarda depressiya və narahatlıq əlamətləri daha çox qeydə alınıb. Onlar daha çox tənhalıq hiss etdiklərini və başqalarının onlar haqqında nə düşündüyündən narahat olduqlarını bildiriblər.

Araşdırmanın məsul müəllifi, Corciya Universitetinin İnsan İnkişafı və Ailə Elmləri Departamentinin magistrantı Avari Evans bildirib ki, yüksək testosteron səviyyəsi avtomatik olaraq depressiya və ya narahatlıq yaratmır. Onun sözlərinə görə, bu dövr uşaqların sosial mühitdən aldıqları reaksiyalara qarşı xüsusilə həssas olduqları mərhələdir. Əgər ətraf mühitdən gələn sosial reaksiyalar narahatlıq və depressiyanın yaranmasına şərait yaradırsa, həmin dövrdə uşaqlar bu təsirlərə daha həssas olurlar.

Tədqiqat zamanı həmçinin müəyyən edilib ki, testosteronun sələfi olan DHEA (dehidroepiandrosteron) hormonunun səviyyəsi bəzi qızlarda hələ 9 yaşından etibarən kəskin artır. Alimlərin fikrincə, bu hormon yetkinlik prosesini sürətləndirə və emosional çətinlikləri daha da gücləndirə bilər. Araşdırmaya əsasən, estrogen hormonunun səviyyəsi isə yetkinlik dövrünün sonrakı mərhələlərində – 11–13 yaş arasında daha çox artır. Bu isə müxtəlif hormonların psixi sağlamlığa müxtəlif yaş dövrlərində fərqli təsir göstərə biləcəyini göstərir.

Mütəxəssislər bildiriblər ki, DHEA və estradiol hormonlarının təsiri nəzərə alındıqdan sonra da testosteron gənc qızlarda depressiya və narahatlıq əlamətlərinin ən güclü göstəricisi olaraq qalır. Əsəf Oşrinin sözlərinə görə, araşdırmada müşahidə olunan hallar hələ klinik psixi pozuntu hesab edilmir. Bunlar gələcəkdə yarana biləcək problemlərin erkən xəbərdarlıq əlamətləridir və emosional gərginliyi əks etdirir. Professor qeyd edib ki, testosteron beynin sosial reaksiyalara daha həssas olduğu bir dövrün göstəricisi ola bilər. Bu mərhələdə orqanizmi yaşıdlarından daha sürətlə inkişaf edən qızlar ətraf mühitdən aldıqları sosial reaksiyaları daha dərindən qəbul edir və bu, bəzən onların emosional vəziyyətinə mənfi təsir göstərir.

Fiziki inkişaf hormonal dəyişikliklər qədər həlledici deyil

Araşdırmanın nəticələri göstərib ki, fiziki yetkinləşmə emosional gərginliyə hormonal dəyişikliklər qədər təsir göstərmir. Eyni yaş qrupunda ikinci dərəcəli cinsi əlamətləri daha erkən inkişaf edən qızlar depressiya və narahatlıq hisslərini daha az yaşadıqlarını bildiriblər. Tədqiqatçıların fikrincə, bu dövrdə artan estrogen səviyyəsi müəyyən mənada həmin emosional vəziyyətə qarşı bioloji qoruyucu rol oynaya bilər. Əsəf Oşri bildirib ki, yetkinlik dövrü yalnız fiziki dəyişikliklərdən ibarət deyil, həm də beyində baş verən mühüm bioloji keçid mərhələsidir.

Onun sözlərinə görə, qız uşağının zahiri görünüşündə hələ ciddi dəyişikliklər olmasa belə, endokrin sistemində stressə həssaslıq, emosional reaksiyalar və əhval-ruhiyyəyə təsir edən mühüm hormonal dəyişikliklər artıq başlamış ola bilər. Professor əlavə edib ki, bütün bu proseslər görünməyən səviyyədə baş verir.

Erkən psixoloji dəstək mühüm əhəmiyyət daşıya bilər

Tədqiqat müəllifləri hesab edirlər ki, psixi sağlamlıqla bağlı müdaxilə proqramları adətən yeniyetmələrin daha böyük yaşlarında tətbiq edilir. Lakin 10–12 yaş aralığında başlayan erkən yetkinlik dövrü də emosional rifahın qorunması baxımından xüsusi diqqət tələb edir. Avari Evans vurğulayıb ki, yetkinlik dövrü özlüyündə problem deyil və yeniyetmə qızların və oğlanların böyük əksəriyyəti bu mərhələni uğurla keçir. Onun sözlərinə görə, yetkinlik dövrü sadəcə olaraq emosional həssaslığın artdığı bir mərhələ yaradır. Buna görə də həm bədəndə, həm də beyində baş verən ciddi dəyişikliklər başlamazdan əvvəl vaxtında göstərilən psixoloji və sosial dəstək bu keçid dövrünün yaratdığı emosional gərginliyin azalmasına kömək edə bilər.

mənbə: medicalxpress.com