Beyin fəaliyyətindəki gizli siqnallar Alzheimer xəstəliyini simptomlardan illər əvvəl proqnozlaşdıra bilər

Stenford Universitetinin alimləri beyin fəaliyyətindəki fərqli nümunələri təhlil etməklə gələcəkdə koqnitiv zəifləmə riski yüksək olan insanları müəyyənləşdirən yeni qiymətləndirmə sistemi hazırlayıblar. Bu yanaşma yaddaş problemləri yaranmazdan illər əvvəl riskin aşkarlanmasına kömək edə bilər.

Beyin fəaliyyətindəki bəzi incə fərqlər Alzheimer xəstəliyinin ilkin əlamətləri üzə çıxmazdan xeyli əvvəl insanın koqnitiv sağlamlığı barədə məlumat verə bilər. Stenford Tibb Məktəbinin tədqiqatçıları beynin fəaliyyət nümunələrinə əsaslanan yeni qiymətləndirmə sistemi hazırlayıblar. Sistem həm koqnitiv zəifləmə riski yüksək olan şəxsləri, həm də yaşlanmaya baxmayaraq zehni qabiliyyətlərini uzun müddət qoruyan insanları müəyyənləşdirməyə imkan verir.

Noyabrın 4-də Science Advances jurnalında dərc olunan araşdırmaya əsasən, bu sistem gələcək koqnitiv zəifləməni proqnozlaşdırmaqda genetika və Alzheimer xəstəliyinin mövcud biomarkerləri də daxil olmaqla, bir sıra ənənəvi risk göstəricilərindən daha effektiv nəticə göstərib.

Tədqiqatçılar əvvəlcə istirahət vəziyyətində funksional maqnit-rezonans tomoqrafiyası (fMRT) vasitəsilə əldə edilmiş beyin görüntülərini təhlil ediblər.  Araşdırmaya iki qrup daxil edilib:

• 75 yaşdan yuxarı, yaddaş qabiliyyəti tipik 45 yaşlı insanlarla müqayisə edilə bilən 180 nəfər;

• Eyni yaş qrupunda olan və Alzheimer xəstəliyi diaqnozu qoyulmuş 110 nəfər.

Yaddaş və digər zehni qabiliyyətlərini yaşlarına baxmayaraq yüksək səviyyədə qoruyan bu şəxslər elmi ədəbiyyatda “super yaşlananlar”  adlandırılır.  Tədqiqatçılar beynin müxtəlif şəbəkələrində fərqli fəaliyyət nümunələri aşkar edərək Alzheimer davamlılığı və həssaslığı üzrə konnektom (ARC) adlı qiymətləndirmə göstəricisi hazırlayıblar.  Konnektom beynin müxtəlif nahiyələri arasındakı əlaqələrin və qarşılıqlı fəaliyyətin xəritəsidir. ARC sistemi isə bu əlaqələrdəki fəaliyyət nümunələrinə əsaslanaraq beynin Alzheimer xəstəliyinə qarşı davamlılığını və ya həssaslığını qiymətləndirir.

Nəticələrə görə, sistem “super yaşlananlar” ilə Alzheimer xəstəliyi olan şəxsləri təxminən 85 faiz dəqiqliklə fərqləndirə bilib.

Alimlər daha sonra ARC göstəricisini koqnitiv baxımdan sağlam olan 55–70 yaş arası 1 300-dən çox insan üzərində sınaqdan keçiriblər. İlkin mərhələdə iştirakçılar arasında koqnitiv fəaliyyət baxımından nəzərəçarpan fərqlər müşahidə olunmasa da, beyin fəaliyyətindəki nümunələr gələcəkdə fərqli nəticələrə işarə edib. İştirakçılar 12 ilədək davam edən müşahidə müddətində izləniliblər. Nəticələr göstərib ki, Alzheimer xəstəliyinə xas fəaliyyət nümunələri olan şəxslərdə koqnitiv qabiliyyətlər daha sürətlə zəifləyib. Həmçinin bu insanlarda beyində amiloid-beta lövhələrinin yaranması və Alzheimer diaqnozu alma ehtimalı daha yüksək olub. Əksinə, “super yaşlananlar” üçün xarakterik beyin fəaliyyətinə malik şəxslər koqnitiv qabiliyyətlərini, ümumilikdə, daha yaxşı qoruyublar. Tədqiqatın aparıcı müəllifi, Stenford Universitetinin postdoktorant tədqiqatçısı Kanhao (Aleks) Çjao bildirib ki, ARC göstəricisi vasitəsilə insanın gələcəkdə yüngül koqnitiv pozuntu və ya Alzheimer xəstəliyinə keçid ehtimalını qiymətləndirmək mümkün olub.

Alzheimer xəstəliyinin araşdırılmasında hazırda amiloid-beta və tau zülalları kimi biomarkerlərdən geniş istifadə olunur. Lakin tədqiqatçılara görə, bu göstəricilər xəstəliyin nisbətən gec mərhələlərində müşahidə edilə bilər. Stenford Universitetinin psixiatriya və davranış elmləri üzrə dosenti Yu Çjanın sözlərinə görə, əsas məqsəd koqnitiv zəifləmənin daha erkən mərhələdə müəyyənləşdirilməsinə imkan verən göstəricilər tapmaqdır. Bu, gələcəkdə risk qrupuna daxil olan insanlara vaxtında müdaxilə göstərilməsinə şərait yarada bilər. Araşdırmada ARC göstəricisinin Alzheimer xəstəliyinə doğru irəliləyişi proqnozlaşdırmaq baxımından mövcud biomarkerlərlə müqayisə edilə bilən və bəzi hallarda daha yaxşı nəticələr verdiyi müəyyən edilib. Üstəlik, ARC göstəricisinin ənənəvi biomarkerlərlə birlikdə istifadəsi proqnozlaşdırma dəqiqliyini daha da artırıb. Tədqiqatçılar həmçinin ARC nəticələri ilə fMRT məlumatları əsasında hesablanan “beyin yaşı” arasında əlaqə aşkar ediblər. Beyin yaşı beynin fəaliyyət xüsusiyyətlərinə əsasən onun bioloji yaşlanma vəziyyətini qiymətləndirmək üçün istifadə olunan göstəricidir.

Alimlər vurğulayırlar ki, ARC göstəricisi diaqnostik vasitə deyil və insanın gələcəkdə mütləq Alzheimer xəstəliyinə tutulacağını müəyyən etmir. Beyin fəaliyyətinin nümunələri yaşlanma, zədələnmələr və neyropsixiatrik vəziyyətlər nəticəsində dəyişə bilər.  Bununla belə, tədqiqatçılar gələcəkdə müəyyən müdaxilələrlə riskli beyin fəaliyyətini daha davamlı nümunələrə doğru dəyişdirməyin mümkün ola biləcəyini araşdırmaq istəyirlər.

Potensial yanaşmalar arasında koqnitiv məşqlər və transkranial maqnit stimulyasiyası yer alır. Sonuncu üsul maqnit impulsları vasitəsilə beynin fəaliyyətinə təsir göstərməyi nəzərdə tutur.

Lakin hazırda bu müdaxilələrin ARC göstəricilərini dəyişdirməklə koqnitiv zəifləmənin qarşısını aldığı elmi şəkildə sübut edilməyib.

Yu Çjanın komandası koqnitiv məşqlərin ARC göstəricilərinə təsirini araşdırmaq üçün yeni klinik sınaq planlaşdırır.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, belə müdaxilələrin effektivliyini yoxlamaq üçün riskin erkən mərhələdə müəyyənləşdirilməsi vacibdir. Çünki koqnitiv pozuntular hələ yaranmamış insanlarda beyin fəaliyyətinin fərqli nümunələrini aşkar etmək gələcək profilaktik yanaşmalar üçün imkan yarada bilər.

mənbə: scitechdaily.com