Alimlər qulaq küyü xronikləşdikcə beyində baş verən dəyişiklikləri müəyyən ediblər

Qulaq küyü (tinnitus) yeni yarandığı dövrdən xroniki mərhələyə keçdikcə beyindəki elektrik aktivliyi və sinir şəbəkələrinin fəaliyyətində mühüm dəyişikliklər baş verir. Alimlər hesab edirlər ki, bu dəyişikliklər gələcəkdə xəstəliyin mərhələsini daha dəqiq müəyyənləşdirməyə və fərdiləşdirilmiş müalicə üsullarının hazırlanmasına kömək edə bilər.

Araşdırmanın nəticələri iScience elmi jurnalında dərc olunub.

Tinnitus xarici səs mənbəyi olmadığı halda insanın bir və ya hər iki qulağında, yaxud başında cingilti, uğultu və ya digər səsləri eşitməsi ilə xarakterizə olunan nevroloji pozuntudur. Xəstəlik çox vaxt eşitmə itkisi ilə əlaqələndirilsə də, klinik müayinələrdə eşitmə qabiliyyəti normal olan insanların da əhəmiyyətli hissəsi bu problemlə üzləşir. Belə hallarda xəstəliyin yaranma mexanizmi hələ də tam aydınlaşdırılmayıb.

Yeni tədqiqatda alimlər eşitmə göstəriciləri normal olan şəxslərdə tinnitusun erkən və xroniki mərhələlərində beyində baş verən dəyişiklikləri müqayisə ediblər.

Tədqiqat çərçivəsində kəskin və xroniki tinnitusdan əziyyət çəkən şəxslərin beyinlərinin elektrik aktivliyi qeydə alınıb. Nəticələr göstərib ki, bu iki mərhələnin neyrofizioloji xüsusiyyətləri bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

Yeni yaranmış tinnitus zamanı beynin mühüm funksional şəbəkələri arasında tarazlıq pozulur. Təhlükəli və ya vacib siqnalları müəyyən edən əhəmiyyətlilik şəbəkəsinin (salience network) aktivliyi artır, diqqət, planlaşdırma və qərarverməyə cavabdeh olan icraedici nəzarət şəbəkəsinin (executive control network) fəaliyyəti isə zəifləyir.

Xroniki tinnitus zamanı isə bu iki şəbəkə arasında fəaliyyət daha balanslı olur. Bu da beynin vəziyyətə uyğunlaşmağa başladığını və pozuntunun davamlı şəkildə ağırlaşmadığını göstərir.

Tinnitus dünyada milyonlarla insana təsir edir

Mütəxəssislərin məlumatına görə, dünya üzrə böyüklərin təxminən 10–15 faizi tinnitusdan əziyyət çəkir.

İndiyədək aparılan tədqiqatların əksəriyyəti eşitmə itkisi olan insanlar üzərində aparıldığı üçün müşahidə edilən beyin dəyişikliklərinin birbaşa tinnitusdan, yoxsa eşitmə itkisinin nəticəsindən qaynaqlandığını müəyyən etmək çətin olub.

Alimlər bildirirlər ki, eşitmə testləri normal olan insanlarda tinnitus çox vaxt daxili qulaqda standart müayinələrlə aşkarlanmayan incə dəyişikliklərlə əlaqədardır. Bu dəyişikliklər daxili tükcüklü hüceyrələrlə eşitmə siniri lifləri arasındakı əlaqələrin zəifləməsi və ya itməsi ilə xarakterizə olunan koklear sinaptopatiya nəticəsində yaranır. Bu proses 8 kilohersdən yuxarı tezliklərdə eşitmə zəifləməsinə səbəb ola bilər. Lakin standart audioloji müayinələr adətən bu tezlik diapazonunu qiymətləndirmədiyindən problem çox vaxt aşkar edilmir.

Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, daxili qulaqda baş verən bu cür kiçik dəyişikliklər zamanla beyində daha geniş funksional yenidənqurmaya gətirib çıxarır.

Araşdırmada ümumilikdə 45 nəfər iştirak edib. Onlar hərəsində 15 nəfər olmaqla üç qrupa bölünüb: kəskin tinnituslu şəxslər, xroniki tinnituslu şəxslər və tinnitusu olmayan sağlam könüllülər.

İştirakçıların beyin aktivliyi 64 kanallı elektroensefaloqrafiya (EEQ) sistemi vasitəsilə qeydə alınıb. Bu üsul beynin elektrik aktivliyini millisaniyələr dəqiqliyi ilə izləməyə imkan verir.

Alimlər beynin eşitmə, görmə, əhəmiyyətlilik və icraedici nəzarət şəbəkələrini əks etdirən dörd əsas EEQ mikrovəziyyətini (A, B, C və D sinifləri) təhlil ediblər.

Toplanmış məlumatlar daha sonra dinamik funksional şəbəkə (Dynamic Functional Network – DFN) analizi ilə araşdırılıb. Bu metod müxtəlif beyin bölgələrinin bir-biri ilə hansı tezlik diapazonlarında və nə dərəcədə effektiv əlaqə qurduğunu qiymətləndirməyə imkan verir.

Araşdırmanın nəticələri göstərib ki, tinnitus sabit vəziyyət deyil, xəstəliyin inkişafı ilə birlikdə beynin özünü yenidən təşkil etdiyi dinamik prosesdir.

Xəstəliyin ilk altı ayı ərzində beyin yüksək ayıqlıq vəziyyətində olur və funksional tarazlıq pozulur. Bu dövrdə əhəmiyyətlilik şəbəkəsinin aktivliyi artır, icraedici nəzarət şəbəkəsinin fəaliyyəti isə azalır.

Tinnitus xroniki mərhələyə keçdikcə beyin kompensator mexanizmlər hesabına yeni tarazlıq yaratmağa başlayır. Elektrik aktivliyi daha sabit xarakter alır və yüksək tezlikli dalğalardan daha aşağı tezlikli delta və beta dalğalarına keçir. Bu dəyişikliklər əsasən eşitmə və icraedici nəzarət şəbəkələrində müşahidə olunur və beynin "fantom səs" üzərində nəzarəti qismən bərpa etməsinə kömək edir.

Tədqiqat zamanı istifadə edilən ənənəvi statik əlaqəlilik analizi qruplar arasında nəzərəçarpacaq fərq aşkar etməsə də, dinamik analiz üsulu tinnitusun müxtəlif mərhələlərinə xas olan fərqli neyron aktivliyi nümunələrini üzə çıxarıb.

Alimlər hesab edirlər ki, əldə edilən nəticələr tinnitusun inkişaf mexanizmlərini daha yaxşı anlamağa imkan verir. Müəyyən edilən neyrofizioloji göstəricilər gələcəkdə biomarker kimi istifadə olunaraq yeni yaranmış və xroniki tinnitusun bir-birindən fərqləndirilməsinə, eləcə də pasiyentlər üçün daha uyğun müalicə strategiyalarının seçilməsinə kömək edə bilər.

mənbə: medicalxpress.com